Қазақша рефераттар

Суяб қаласы

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға Қазақстан жерінде өмір сүрген Қарлұқ қағанатының құрылу тарихын түсіндіру; қағанаттың аумағы, халқы, саяси жағдайы және әлеуметтік құрылымы туралы жүйелі мәлімет беру.

Дамытушылық

Тарихи оқиғалар мен құбылыстарды талдау, салыстыру және деректер негізінде өзіндік қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Өз елінің тарихын білуге, оны құрметтеуге тәрбиелеу; ұлтжандылық пен адамгершілік құндылықтарын нығайту.

Сабақ форматы

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың әдісі

Баяндау, сұрақ-жауап, тест тапсырмалары, тірек-сызба, кестемен жұмыс.

Көрнекілік

Интербелсенді тақта, карта, тірек-сызбалар.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
  • Оқушы назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

1-тапсырма. Тест сұрақтары

  1. Түргеш қағанатының құрылған жылы:

    • A) 741 ж.
    • B) 704 ж.
    • C) 756 ж.
    • D) 751 ж.

  2. Түргештер туралы алғашқы деректер кездесетін еңбек:

    • A) «Авеста» кітабы
    • B) Парсы жазбалары
    • C) Күлтегін ескерткіші
    • D) Рузбихан еңбегі

  3. Түргеш қағанатының Үлкен ордасы:

    • A) Суяб
    • B) Йасы
    • C) Күңгіт
    • D) Тараз

  4. Түргеш қағанатының Кіші ордасы:

    • A) Суяб
    • B) Баласағұн
    • C) Күңгіт
    • D) Тараз

  5. Арабтар «сүзеген» деп атаған Түргеш қағаны:

    • A) Сұлу
    • B) Білге
    • C) Бумын
    • D) Мұқан

  6. Сұлу қаған орданы қай қалаға көшірді?

    • A) Суяб қаласына
    • B) Талас (Тараз) қаласына
    • C) Күңгіт қаласына
    • D) Баласағұн қаласына

  7. Арабтар мен қытайлар арасында 751 ж. шайқас өткен жер:

    • A) Имақия қаласы
    • B) Атлах
    • C) Құлан
    • D) Суяб қаласы

  8. «Түргеш қағанының теңгесі» деген соғды жазуымен жазылған теңгелер табылған қала:

    • A) Тараз
    • B) Суяб
    • C) Испиджаб
    • D) Отырар

  9. Ежелден Орта Азияда өмір сүрген ирантілдес халық:

    • A) Соғдылар
    • B) Қимақтар
    • C) Нушебилер
    • D) Қарақытайлар

  10. «Суяб қаласының батыс жағында бірнеше қала бар. Олар басқаларға тәуелсіз, бірақ түріктерге бағынышты, өз билеушісі бар» деп жазған кім?

    • A) Махмұд Қашқари
    • B) Сюань Цзянь
    • C) В. В. Бартольд
    • D) Күлтегін жазуы

  11. «Соғдылардың ішінде түрікше сөйлемейтіндері жоқ» деп айтқан кім?

    • A) Махмұд Қашқари
    • B) Сюань Цзянь
    • C) В. В. Бартольд
    • D) Күлтегін жазуы

  12. Соғдылардың Түркістан мен Жетісуға қоныс аударуы саудаға байланысты деп айтқан кім?

    • A) Махмұд Қашқари
    • B) Сюань Цзянь
    • C) В. В. Бартольд
    • D) Күлтегін жазуы

2-тапсырма. «Жылдар шежіресі» (сәйкестендіру)

Жылдар

  1. 704–756 жж.
  2. VI ғасыр
  3. 20
  4. 7 мың
  5. 715–738 жж.
  6. 737 ж.
  7. 720–721 жж.
  8. 20 жыл
  9. 751 ж.
  10. 756 ж.

Жауаптары

  1. Түргеш қағанатының хронологиясы
  2. Шу, Іле өзендері аймағын мекендеді
  3. Әкімшілік аймақ
  4. Әскер саны
  5. Сұлу қаған ел басқарды
  6. Қарлұқтармен бірлесіп арабтарды жеңді
  7. Күли Шор Соғды жерінен арабтарды қуды
  8. Сары және қара түргештер арасындағы күрес
  9. Атлах шайқасы
  10. Түргеш қағанаты құлады

Жаңа сабақтың жоспары

  1. Қарлұқ қағанатының құрамы және олардың орналасқан жерлері
  2. Қағанаттың саяси жағдайы
  3. Шаруашылығы
  4. Мәдениеті

1) Қарлұқ қағанатының құрамы және орналасуы

Жазба деректерде қарлұқтар біздің заманымыздың V ғасырында тирек тайпаларының құрамында аталады. Қытай деректерінде қарлұқтардың бұлақ руы Алтай тауының баурайын мекендейтіні хабарланады.

VII ғасырдың басында Қытайдың Таншу әулетінің хроникасында қарлұқтардың түркі тілдес тайпалардың бір тармағы екені, олардың құрамында бұлақ, жікіл, ташлық сияқты тайпалар болғаны көрсетілген.

Араб тарихшысы әл-Марвазидің мәліметіне қарағанда, қарлұқ бірлестігінің құрамына 9 тайпа: үш жікіл, үш бескіл, бұлақ, көкеркін және тухси кірген. Сонымен бірге лазана мен фаракия рулары да аталады.

Дерек пен қорытынды

Күлтегін жазуындағы «Қарлұқтарды қырып, басып алдық» деген хабар қарлұқтардың Шығыс Түрік қағанаты құрамында да болғанын аңғартады. Осыдан кейін қарлұқтардың бір бөлігі Жетісуға қарай жылжыған болуы мүмкін. Жетісуға көшуге Ұйғыр қағанатынан жеңілуі де ықпал етті.

Негізгі аумақ

Алтай тауынан Балқаш көліне дейінгі аралық.

Кеңейген аймақ

Алтайдан Сырдарияның орта ағысына дейін.

Мемлекет құрылуы

756 жылы Түргеш қағанаты әлсіреген тұста билікті өз қолына алып, Қарлұқ қағанатын құрды.

Астаналары

  • Негізгі орталығы: Суяб қаласы
  • Екінші астана: Баласағұн

Оқулықпен/картамен жұмыс: Қарлұқ қағанатының орналасқан жерін картадан көрсету.

2) Қағанаттың саяси жағдайы

Шекараның кеңеюі

766–775 жылдары Қашғарияны жаулап алып, шығыстағы шекарасын кеңейтті. Әл-Марвази: «Қарлұқтар бұрын Тулис тауында тұрды және тоғыз-оғыздарға тәуелді болды», — деп жазады.

Ұйғыр қағанатымен күрес

IX ғасырдың басында қарлұқтар шығыстағы қарсыласы Ұйғыр қағанатынан жеңіліс тапты. Қақтығыстар шамамен 20 жылға созылды. 840 жылы қарлұқтар қырғыздармен бірігіп, Ұйғыр қағанатын күйрете жеңді.

Саманилермен қатынас

Самани әулеті ислам шекарасын кеңейту желеуімен ғазауат жариялап, Испиджабты басып алды. Қала билеушісі Самани сарайына алым-салық төлеуге мәжбүр болды. Саманилер Таразды алып, қалада мешіт салдырды; Тараз біраз уақыт жартылай вассалдық тәуелділікте қалды.

Тараздың билеушісі Оғұлшақ қаған уақытша Қашғарға кетуге мәжбүр болды. Қарлұқ ақсүйектерінің едәуір бөлігі екінші астана Баласағұнда тұрақтады.

Арабтарға қарсы күрес

Қарлұқтардың арабтарға қарсы соғыстары екі ғасырға жуық созылды. Оны екі кезеңге бөлуге болады:

  1. 712–713 жж. Соғды, Шаш, Ферғана халықтарымен бірігіп жүргізген күрес (756 ж. билікке келгенге дейін).
  2. VIII ғасырдың екінші жартысынан IX ғасырдың аяғына дейінгі кезеңде қарлұқтар әлсірей түсті; арабтар исламды идеологиялық құрал ретінде пайдаланды.

Қағандықтың әлсіреуі және құлауы

  • Ішкі талас-тартыстар мен билік үшін күрес қағанатты әлсіретті.
  • 940 жылы Қашғардың түрік билеушілері Баласағұнды басып алып, Қарлұқ қағанатын талқандады.

3) Шаруашылығы

Қағанат шаруашылығының дамуы негізінен екі бағытта жүргені байқалады. (Бұл бөлім келесі материалдармен толықтырылуы мүмкін.)