Домбыра мәтінін мәнерлеп оқу
Әдебиеттік оқу · 2-сынып
Сабақтың тақырыбы: Домбыра
Бұл сабақта қазақ халқының ең көне әрі ең кең тараған ұлттық аспаптарының бірі — домбыра туралы әңгімеленеді. Мақсат — оқушыларға домбыраның мәнін таныту, оның құрылысын түсіндіру және ұлттық өнерге құрмет сезімін қалыптастыру.
Мақсаты
- Ұлттық аспаптар туралы мағлұмат беру.
- Домбыраның шығу тегі мен құрылысына қатысты аңыздарға тоқталу.
- Оқушылардың танымдық қабілетін арттырып, өз ойын еркін жеткізуге жетелеу.
- Музыканы түсінуге баулу, ұлттық өнерді қастерлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Жаңа ұғымды меңгерту.
Оқыту әдістері
- Сұрақ-жауап
- Түсіндіру
- Проблемалық тапсырмалар
Негізгі идея
Домбыра — қос ішекті, шертіп ойналатын аспап. Ол халықтың қуанышы мен қайғысын, арманын да, мұңын да күй арқылы жеткізген.
Екі ішектің бірі қатты,
Бірін сәл-сәл кім бұра.
Нағыз қазақ — қазақ емес,
Нағыз қазақ — домбыра.
Өлең жолдары сабақтың мазмұнын ашуға бағыт береді.
Кіріспе бөлім: қызықты сұрақтар арқылы ой қозғау
Сабақ басында оқушылардың тәжірибесіне сүйеніп, домбыра туралы бастапқы түсініктері анықталады.
Сұрақ-жауап
-
Кімнің үйінде домбыра бар?
Оқушылардың отбасылық тәжірибесін тыңдау арқылы қызығушылық оянады.
-
Домбыраның құрылысын кім біледі?
Білгендерін ортаға салып, толықтыру жұмысы жүргізіледі.
Домбыраның негізгі бөліктері
Құрылысын слайд арқылы көрсетіп, әр бөліктің қызметі түсіндіріледі.
Домбыра туралы қысқаша мәлімет
Домбыра — қазақ халқы арасында кең тараған, қос ішекті шертіп ойналатын аспап. Оны шебер тартатын өнер иелері көп, ал күй — халықтың рухани жадының айнасы.
Жасалу ерекшелігі
- Домбыраны көбіне балқарағайдан жасайды.
- Үні таза шығуы үшін ағашты өңдеп, дайындау тәсілдері қолданылады.
- Ішек ретінде табиғи материалдар қолданылғаны туралы деректер айтылады.
Ескерту: материал мен өңдеу тәсілдері аймақтық шеберлік мектептеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Домбыраның қоғамдағы орны
Домбыра арқылы халық небір қуанышты да, қайғылы да, мұңды оқиғаларды жеткізген. Күйдің әр иірімі — тарихтың, тағдырдың және мінездің көрінісі.
Талқылауға ұсыныс
«Неліктен домбыра қазақтың болмысымен қатар айтылады?» деген сұраққа әр оқушы өз ойымен жауап береді.
Мәтінмен жұмыс: өлеңді топпен талдау
Оқушылар үш топқа бөлініп, өлең шумақтарын өз сөздерімен түсіндіреді. Бұл жұмыс мазмұнды ұғынуға, ойды жүйелеуге және сөйлеу мәдениетін дамытуға көмектеседі.
I топ
Кейбіреулер қомсынады домбыраны,
Ондайлар бізді қайтып оңдырады.
Білмеймін, теңі бар ма бағалы да,
Домбыра — ата көзі, баба мұра.
Тербеліп кетсе ішектер, теріп перне,
Теңіз күй төгілгендей шанағына.
II топ
Жаралып күн қызулы құштарлықтан,
Домбыра жан жүректі құшқандықтан.
Құлпырып мың бояумен құйқылжыған,
Күй сазын құмар бұлбұл құстар да ұққан.
III топ
Домбыра — қазақ жаны, мөлдір әні…
Кімдер ол қомсынатын домбыраны?!
Арманын аз халықтың ғасырларға
Жеткізген дүлдүл қайда болдырады?!
Аңыз және түсінік: «Ақсақ құлан»
Домбыраның шығуы мен құрылысына қатысты аңыздар бар. Солардың бірі — «Ақсақ құлан» туралы әңгіме. Сабақта бейнематериал көрсетіліп, оқушылар өз түсініктерін айтады.
Талқылау сұрақтары
- Бұл ертегіден қандай ой түйдіңдер?
- Күй арқылы қандай сезім жеткізілуі мүмкін?
- Домбыра неге «халықтың үні» деп айтылады?
Топтық жұмыс: пікір айту және дәлелдеу
Тапсырмалар оқушыларды тыңдай білуге, дәлелдеуге және ұлттық музыкаға қызығушылық танытуға бағытталған.
I топ
Өзіңе қандай күйлер ұнайды? Неліктен?
Оқушыға тірек сөздер
ырғағы, көңіл күйі, оқиға, әсері, орындаушы
II топ
Домбыраны қолына алып ән айтатын қандай әншілерді білесің?
Мысалы: Мейрамбек Беспаев, Мақпал Жүнісова, Жанар Айжанова және т.б.
Тыңдалым тапсырмасы
Әндерді тыңдап, орындаушыны анықтау.
III топ
Ақын домбыраны неге адамның жанымен теңейді? Ойыңды дәлелде.
Бағыт
Домбыраның үнінде сезім бар ма? Күй тыңдағанда адамның ішкі күйі қалай өзгереді?
Қорытынды бөлім
Үй тапсырмасы
- «Домбыра» мәтінін мәнерлеп оқу.
- «Қазақ күйлері мен күйшілері» тақырыбында кітапша жасау.
Бағалау
Бағалау сабақтағы белсенділікке, топтық жұмысқа қатысуына, мәтінді түсіндіруіне және өз ойын жүйелі жеткізуіне қарай жүргізіледі.
Нәтиже
Оқушылар домбыраның құрылысын атап, оның ұлттық мәдениеттегі орнын түсіндіреді және күйдің мазмұндық күшін сезіне бастайды.
Қосымша дерек: Ахмет Жұбанов туралы
- Туған жылы мен өңірі
- 1906 жыл, Ақтөбе облысы, Темір ауданы.
- Қызметі
- Композитор, дирижер; қазақ ұлттық оркестрін ұйымдастырушылардың бірі.
- Марапаты
- Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.
- Мәртебесі
- 1968 жылы «Халық әртісі» атағы берілген.