ТОҚМАҒАМБЕТОВ Асқар
ТОҚМАҒАМБЕТОВ Асқар
(19.09.1905, қазіргі Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы, 18-партсъезд атындағы совхоз — 21.08.1983, Қызылорда қаласы)
Ақын, жазушы. 1930–1932 жылдары Мәскеу полиграфия институтын бітірген.
Еңбек жолы
Асқар Тоқмағамбетов әр жылдары республикалық басылымдарда және сатиралық журналда қызмет атқарды:
- «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») — 1927–1930
- «Ленин жолы» (Қызылорда) — 1933–1934
- «Қазақ әдебиеті» — 1934–1935
- «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») — 1937–1944
- «Ара» журналы
Сонымен бірге Қазақстан Жазушылар одағының облысаралық бөлімшелерінде жауапты хатшы болды:
- Шымкент — 1935–1937
- Қызылорда — 1944–1952, 1957–1962
Алғашқы жарияланымдар мен жинақтар
1925 жылы «Ленин суретіне» атты өлеңі тұңғыш рет «Еңбекші қазақ» газетінде (қазіргі «Егемен Қазақстан») жарияланды.
Алғашқы өлеңдер жинағы «Еңбек жыры» 1928 жылы жарық көрді.
Таңдамалы жинақтары
1932, 1933, 1945, 1953, 1957, 1962, 1965, 1975 жылдары таңдаулы шығармалар жинақтары басылды.
Тақырыптық өрісі
Ақындық жолының алғашқы кезеңінде (1925–1930) Отан қорғау және интернационализм тақырыптарына көбірек қалам тартты. Ұлы Отан соғысы жылдарында жауынгерлердің майдандағы ерліктерін, халықтар достығын жырлады. Соғыстан кейінгі кезеңде бейбіт өмірдің тынысын, еңбек құндылығын шығармаларына арқау етті.
Негізгі екпін
Қазақ поэзиясында поэма жанрының дамуына елеулі үлес қосты.
Поэмалары: төрт бағыт
1) Колхоз, ауыл өмірі
«Хат», «Бақыт кілті», «Қаскелең», «Өмірге жол», «Агроном көктемі» және т.б.
2) Тарихи тұлғаларға арналған шығармалар
«Батыр Әли», «Ақын тағдыры», «Кремль сақшысы» және т.б.
3) Отан қорғау, ерлік, патриотизм
«Ажалды жеңген алыптар», «Батырлар дастаны», «Уборщица» және т.б.
4) Халықтар достығы, интернационализм
«Берлин көшесінде», «Испания», «Қараңғы түнде», «Рейн жағасында» және т.б.
Лирикасы және әнге айналған өлеңдер
Ақын лирикасының бір арнасы — 1930–1940 жылдары жазылған, әнге сұранып тұрған нәзік те сырлы өлеңдер. Сол қатарда «Біздің Сәуле», «Қош, аман бол», «Бәтиманың хаты», «Күт мені», «Сүйген жарға» және т.б. туындылар бар.
Проза жанрындағы еңбектері
Асқар Тоқмағамбетов проза саласында да өнімді еңбек етті. Ыбырай Жақаевтың өмірін бейнелейтін «Қыран тұғырдан ұшады» повесін, Қазан революциясы қарсаңындағы ауыл тіршілігін суреттейтін «Ақмоншақ» повесін (О. Бодықовпен бірлесіп) жазды.
Қаратау мен Сыр өңірі қазақтарының тұрмысын арқау еткен «Әке мен бала» романы кейін толықтырылып, «Қарбаласта» (1975) атауымен қайта жарияланды.
Сондай-ақ XIX ғасырда өмір сүрген қазақ ақындары туралы «Жыр күмбезі» (1975) тарихи романының авторы.
Сатира, мысал және драматургия
Шығармашылығының арнайы бір саласы — сатира. Алғашқы сатиралық өлеңдер жинағы «Күлкі-сықақ» 1929 жылы басылды. Кейін сатиралық өлеңдер мен фельетондардан тұратын бірнеше жинақтары жарық көрді.
Қазақ кеңес әдебиетінде сатиралық поэзияның негізін қалаушылардың бірі ретінде аталып, оның қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосты. Мысал жанрының өрістеуіне де ықпал етті.
Драмалық және экрандық туындылар
- «Әзірет Сұлтан»
- «Семафор ашық»
- «Екі заң»
- «Бәріміз де сондай болсақ» (киносценарий)
Аудармасы және марапаттары
С. Айнидің «Құлдар» романын қазақ тіліне аударды (1953).
Октябрь революциясы, I дәрежелі Отан соғысы, үш рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.