Мағынасына қарай қай үстеу қалай

Сабақтың тақырыбы: себеп–салдар үстеуі

Жаңа білімді меңгертуге бағытталған, дәстүрлі емес форматтағы сабақ жоспары. Оқушының ойлауын, сөйлеуін және шығармашылық әрекетін белсендіруге арналған тапсырмалар жүйесі берілген.

Сабақтың мақсаты

Үстеу туралы ұғымды тереңдету; үстеудің ерекшеліктерін және мағынасына қарай бөлінуін түсіндіру; себеп–салдар үстеуі жөнінде нақты мәлімет беру.
Оқушылардың ақыл-ойын, іскерлік белсенділігін, шығармашылық қабілетін дамытуға ықпал ету.
Өз ойын дәл әрі жүйелі жеткізуге баулу; ұжымшылдыққа, тиянақтылыққа тәрбиелеу.

Сабақ сипаттамасы

Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту
Сабақтың түрі: Дәстүрлі емес
Әдіс-тәсілдер: СТО стратегиялары, түсіндірмелі-көрнекілік, топтық және жеке жұмыс

Ресурстар

Көрнекілік: Тірек-сызба, семантикалық кесте, сәйкестендіру тесті
Техникалық құрал: Мультимедиа проекторы
Пәнаралық байланыс: Әдебиет, орыс тілі, ағылшын тілі

І. Қызығушылықты ояту

Кіріспе және белсендіру

Ұйымдастыру кезеңі

Психологиялық ахуал қалыптастыру:

Оқушылар бір-біріне қарап жымиып, көңіл көтеретін зат есім айтады, етістікпен сәттілік тілейді, сын есіммен еркелетіп айтады.

Мысал: «Аружан, әдемісің, үміттенемін».

Үй тапсырмасын тексеру

1) «Бұл қай үстеу?» — жұмбақ-әңгіме

2–3 қысқа әңгіме жазып келу. Мақсат — үстеуді қолданыстан табу және мағынасына қарай ажырату.

2) «Дау-дамай» стратегиясы (иә/жоқ)

1. Үстеу құрамына қарай екіге бөлінеді. Иә
2. «Бүгін», «ертең» — мекен үстеуі. Жоқ
3. Үстеу — заттың қимылын, іс-әрекетін білдіретін сөз табы. Жоқ
4. Мекен үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің болу орнын білдіреді. Иә
5. Үстеулер мағынасына қарай жеті түрге бөлінеді. Иә
6. Күшейткіш үстеуі «қалай?», «не мақсатпен?» сұрақтарына жауап береді. Жоқ

Талдауға арналған сөйлемдер: «Бізде бүгін қонақтар отыр. Себебі мектебімізде сайыс өтуде.»

Оқушылар сөйлемнен үстеулерді табады, олардың қай түрге жататынын және қандай мағынада қолданылғанын анықтайды. Осыдан сабақ тақырыбы ашылады: себеп–салдар үстеуі.

ІІ. Жаңа білім

Түсіндіру және үлгі

Себеп–салдар үстеуі дегеніміз не?

Себеп–салдар үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің болу себебін немесе салдарын (нәтижесін) білдіреді. Көбіне мына сұрақтарға жауап береді: неге?, не себепті?, кей жағдайда қалай?.

босқа құр босқа амалсыздан лажсыздан шарасыздан бекерге жоққа

Мысал

«Босқа әуре болма.»

Мысал

«Амалсыздан келіп отыр.»

Мысал

«Бекерге айтқансың.»

Ой қозғау (әдеби байланыс)

Сурет бойынша талқылау: бұл көрініс Б. Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» шығармасымен байланысты. Бейнеленген сәт — Қожаның сөмкеге бақа салып жатқан кезі.

Мысалдар арқылы үстеулерді ажырату

1. Қожа сөмкеге бақаны лезде салды. сын-қимыл
2. Қожа сөмкеге бақаны қасақана салды. мақсат
3. Қожа сөмкеге бақаны құр босқа салды. себеп–салдар
4. Қожа сөмкеге бақаны салып, кейін кетті. мекен
5. Қожа сөмкеге бақаны таңертең салды. мезгіл
6. Қожа сөмкеге бақаны онша қорықпай салды. мөлшер
7. Қожа сөмкеге бақаны аса сақтықпен салды. күшейткіш

Қорытынды сұрақтар

Үстеулер көбіне қай сөз табымен тіркеседі? Етістікпен.
Үстеу — етістіктің (қимылдың, іс-әрекеттің) әртүрлі белгілерін, сипатын, жай-күйін білдіретін және көбіне грамматикалық тұлғалармен түрлене бермейтін сөздер.

ІІІ. Мағынаны тану

Тәжірибе және бекіту

Оқулықпен жұмыс

288-жаттығу — ауызша орындау. Мақсат — үстеуді табу, түрін анықтау және сөйлемдегі қызметін түсіндіру.

«Оң қол — сол қол» ойыны

Мұғалім сөздерді оқиды: үстеу болса — оң қол, басқа сөз табы болса — сол қол көтеріледі.

Сөз	Жауап
Кітап	Сол қол
Биыл	Оң қол
Ақылды	Сол қол
Іші-сырты	Сол қол
Жасыл	Сол қол
Кешке қарай	Оң қол
Ондаған	Сол қол
Айтпайынша	Сол қол
Мен	Сол қол
Енді-енді	Оң қол

«Кім шапшаң?» тапсырмасы

Сөйлемдерден себеп–салдар мәнді үстеулерді табу және мағынасын түсіндіру.

Ол осындай қадамға амалсыздан барды.

Талғат әлгінде айтқан сөздерін себепсіз айта салыпты.

Оның айтқандарын ешкім елемеді, ал ол біраз уақыттан бері босқа далбасалап сөйлепті.

Туған жерін тастап, бұл жерге шарасыздан келді.

Қазақша	Орысша	Ағылшынша
босқа	зря	in vain
амалсыздан	вынужденно	compulsively
себепсіз	без причины	without a reason
шарасыздан	от безысходности	from despair

Үстеуді сәйкестендіру (тест)

Үстеу	Түрі
Әдейі	Мақсат үстеуі
Тысқары	Мекен үстеуі
Өте, нақ	Күшейткіш үстеу
Қыруар	Мөлшер үстеуі
Әрең-әрең	Сын-қимыл үстеуі
Енді	Мезгіл үстеуі
Бекерге	Себеп–салдар үстеуі

Ескерту: кейбір үстеулер мәтін контексіне қарай мағына реңкін өзгертуі мүмкін. Сәйкестендіруде негізгі, жиі қолданылатын мағынасы алынады.

Семантикалық кесте

Үстеулердің түрін, сұрағын және сөйлемдегі қызметін жүйелеуге арналған кесте толтырылады.

Ұсынылатын бағандар:

Үстеу
Сұрағы
Түрі
Тіркескен сөзі
Сөйлемдегі қызметі

IV. Ой толғаныс

Жинақтау

Сабақты бекіту: сөзжұмбақ «Наурыз»

1) Мөлшер үстеуінің сұрағы.
2) «Қалай?», «не мақсатпен?» сұрақтарына жауап беретін үстеу түрі.
3) Жұрнақ арқылы жасалатын үстеу қалай аталады?
4) «Ендігәрі» тұлғасына қарай қандай үстеу?
5) «Биыл 22 наурызда Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мерекесі тойланады» сөйлеміндегі үстеуді тап.
6) «Ертең» мағынасына қарай қандай үстеу?

Топтастыру

Үстеулерді мағынасына қарай мына топтарға бөліп, мысал келтіру:

Мекен Мезгіл Сын-қимыл Мөлшер Күшейткіш Мақсат Себеп–салдар

Қорытынды диалог

Ойды жинақтау үшін сұрақ-жауап жүргізіледі: адам мүшелерінің қызметі арқылы тіл біліміндегі үстеудің қажеттілігі түйінделеді.

Екі көз не үшін керек?

Жақсыларды көру үшін.

Екі қол не үшін керек?

Елге көмек беру үшін.

Құлақ не үшін керек?

Ақыл-кеңес тыңдау үшін.

Тіл мен жақ не үшін керек?

Ақиқатты айту үшін.

Аяқ не үшін керек?

Шетте жүрсем, туған жерге қайту үшін.

Үстеу не үшін қажет? Үстеу қимылдың реңкін дәл береді, сөйлеуді нақтыландырады. Қазақ тілінің көркемдігі мен дәлдігі артуына үстеу сияқты сөз табының үлесі зор.

Үй тапсырмасы

287-жаттығу.
Үстеудің барлық түрін қатыстырып, «Менің болашақ мамандығым» тақырыбында ойтолғау жазу.

Бағалау

Топ басшысына берілген бағалау парақшасы негізінде қорытынды баға шығарылады.