Қазақша рефераттар

Дарий патша

Сабақтың мазмұны

Бұл театрландырылған сабақ Ежелгі Парсы патшалығының құрылуы мен кеңеюін, Кир мен І Дарий дәуіріндегі саяси жағдайды, сондай-ақ сақтардың тәуелсіздік жолындағы күресін көріністер арқылы таныстырады. Сабақ Тәуелсіздік мерекесіне арналған қойылым түрінде өтеді.

Сабақтың тақырыбы

Ежелгі Парсы патшалығы

Сабақтың түрі

Театрландырылған сабақ

Әдістер

  • Рөлдік ойындар
  • Интерактивті тақтаны пайдалану
  • Әңгімелеу, картадан көрсету
  • Сұрақ-жауап, пікір айту

Пәнаралық байланыстар

Әдебиет, Қазақстан тарихы, дінтану

Сабақтың мақсаттары

Білімдік

Ежелгі парсылардың тарихы, Ахемен әулетінің құрылуы, Кир мен І Дарий тұсындағы мемлекеттің жағдайы және басқыншылық жорықтары туралы танымдық білім қалыптастыру.

Тәрбиелік

Сақтардың елін, жерін қорғау жолындағы күресін ашып көрсету арқылы оқушыларды өз халқының тарихына құрметпен қарауға, отансүйгіштікке және патриотизмге тәрбиелеу.

Дамытушылық

Әлем тарихына қызығушылықты арттыру, ата-бабаларымыздың өркениеттік дамуға қосқан үлесін сезіндіру, рөлдік ойын арқылы мәнерлеп сөйлеу мен тарихи мағынаны терең түсіну дағдыларын дамыту.

Көрнекіліктер мен қатысушылар

Көрнекіліктер

  • Парсы патшалығының картасы
  • Сақ елінің картасы
  • Бехистун жазуы
  • Рөлдік ойынға арналған киімдер мен қару-жарақтар
  • Томирис патшайымның, Шырақтың, Геродоттың суреттері
  • Заратуштра және Ахура-Мазда туралы материалдар

Қатысушылар

  1. 1Тарих-Ата
  2. 2Кир патша
  3. 3Томирис патшайым
  4. 4Сақ жауынгерлері
  5. 5Парсы жауынгерлері
  6. 6І Дарий патша
  7. 7Шырақ
  8. 8Иданбарыс

Сабақтың жүрісі: театрландырылған көріністер

Кіріспе сөз

Мұғалім сабақ басталар алдында оқушыларды еліміздің Тәуелсіздік мерекесімен құттықтап, бүгінгі сабақтың ерекше форматта — спектакль түрінде өтетінін хабарлайды. Жай музыка ойнап тұрады. Сахнаға Тарих-Ата шығады.

1-көрініс: Парсылардың бірігуі және Кирдің көтерілуі

Карта

Тарих-Ата картадан көрсете отырып: Ежелгі дәуірде Вавилонның оңтүстік-шығысында парсы тайпалары өмір сүрді. Олар сыртқы жауға қарсы бірігіп, тайпа одақтарын құрды. Одақты ахемен руынан шыққан көсемдер басқарды. Солардың ішінде Кир (парсыша Кураш) атты қабілетті көсем ерекше танылды.

Кейіпкер сөзі

Кир: Мен — Ахемен әулетінің билігін нығайтып, бұрынғы Ассирия империясының аумағын жаулап алған парсы патшасы Кир ІІ. Халық мені «Ұлы Кир» деп те атайды. Аңыз бойынша, мені бала күнімде ерекше бір аң емізіп асырапты, кейін малшы тауып алып өсірген. Солайша қасиетті болып жетіліппін.

Мен парсы тайпаларының одағын күшейттім, басқару жүйесін жетілдірдім. Б.з.б. 546 жылы өзімді парсылардың патшасы деп жарияладым. Мидия күшейіп, парсыларға үстемдік жүргізген шақта, мен парсыларды көтеріп, Астиагты жеңдім. Одан соң Кіші Азиядағы бірнеше мемлекетті өзіме қараттым.

Тарих-Ата: Ал Вавилонды, Финикия мен Палестинаны қалай жаулап алдың?

Кейіпкер сөзі

Кир: Вавилонның ішінде алауыздық күшейген еді. Абыздар мен саудагерлер патша билігінің әлсіздігіне наразы болды. Мен өзімді Вавилон діні мен мәдениетінің қамқоршысымын, елге тыныштық орнатамын деп жарияладым. Солардың қолдауына сүйеніп, әскеріммен Вавилонға кіріп, билікті өз қолыма алдым. Финикия мен Палестина да көп қарсылық көрсете қоймады.

Жеңістеріме масаттанып, енді Орта Азиядағы сақ жерін өзіме қаратуды мақсат еттім.

2-көрініс: Томирис пен Кир қақтығысы

Тәуелсіздік үшін күрес

Тарих-Ата: Кир сөз еткен массагет сақтарының патшайымы — Томирис. Массагеттер тарихта «Ұлы сақтар» деген атпен қалған, жауынгерлігімен әйгілі ел еді. Кирдің мақсаты — осы халықты бағындыру болды.

Диалог

Кир: Ей, патшайым, маған тұрмысқа шық та, елің мен жеріңді менің иелігіме қос!

Томирис: Егер мәселе өз басыма ғана қатысты болса, келісер едім. Бірақ халқымның тағдыры сынға түскенде, бұл ұсынысты қабылдай алмаймын.

Кир: Онда шайқасатын жеріңді айт!

Томирис: Сен қонақсың. Мен сарбаздарымды дариядан үш күндік жерге шегіндіремін. Сен әскеріңді өзеннен өткізіп ал. Содан соң кең далада шайқасамыз!

Көрініс

Сақтар мен парсылардың шайқасы бейнеленеді. Нәтижесінде сақтар жеңіске жетеді.

Қан іздеп келген еліме, қанішер Кирдің басын кесіңдер! Керегі қан болса, тойғанынша ішсін!

Тарих-Ата: Бұл соғыста Томиристің жалғыз ұлы Спаргапис қаза табады. Кир патша Ұлы Сақ даласында мерт болып, сақтар өз тәуелсіздігін сақтап қалады.

3-көрініс: І Дарийдің реформалары

Басқару жүйесі

Кейіпкер сөзі

І Дарий: Мен І Дарий патша б.з.б. 522–486 жылдары билік құрдым. Бағындырылған халықтардың көтерілістерін басуға бірнеше жыл кетті. Көтерілістер тоқтағаннан кейін басқару жүйесін өзгерттім: елді 20 аймаққа бөліп, әрқайсысына хакімдер тағайындадым. Олар маған салық төлеп тұрды.

Әр аймақта әскери бөлімдер құрып, әскербасыларды бекіттім. Олар хакімдерге емес, тікелей маған бағынды. Хакім мен әскербасы бір-біріне тәуелді болмай, екеуі де маған есеп беріп отырды. Бұл жергілікті билеушілерді орталық билікке тәуелдірек етті.

Тағы бір жаңалығым — таза алтын теңге, дарикті шығару. Ол көптеген елдерде құнды ақша ретінде қолданылды, сөйтіп мемлекеттің беделі артты.

Түйін

  • Ел 20 аймаққа бөлінді; салық жүйесі реттелді.
  • Әскербасылар тікелей патшаға бағындырылды.
  • Алтын дарик айналымға енгізілді.

4-көрініс: «Патша жолы» және империялық байланыс

Инфрақұрылым

Тарих-Ата: Дарийдің маңызды істерінің бірі — сауда мен байланысты дамыту үшін үлкен жол салдыруы. Бұл жол Сарды қаласынан басталып, Кіші Азияны кесіп өтіп, Тигр өзені бойымен Вавилон мен Сузыға дейін созылды.

Әр 20 шақырым сайын бекеттер мен керуен-сарайлар салынды. Шабармандар мен хат тасушылар хабарды бекеттен бекетке жеткізіп отырды. Осы арқылы патшаның жарлықтары шет аймақтарға жылдам жететін. Сол себепті ол «патша жолы» аталды.

5-көрініс: Дарийдің сақтарға жорығы және Шырақтың ерлігі

Ерлік үлгісі

Кейіпкер сөзі

І Дарий: Б.з.б. 518 жылы сақтарға қарсы жорықты 300 мың қолмен өзім бастадым. Сақтар көп әскерге төтеп берсе де, толық жеңіле қойған жоқ.

Тарих-Ата: Ежелгі деректерде сақтардың ерлігі ерекше аталады. Солардың бірі — Шырақ туралы оқиға.

Кейіпкер сөзі

Шырақ: Мен — Шырақ, қарапайым сақ жауынгерімін. Томирис бұл кезде дүниеден өткен еді. Дарийдің қалың қолына қарсы алғашқы шайқас біз үшін сәтсіз болды, әскер кейін шегінді. Сонда мен көсемдерге амал ұсындым: өз денемді жаралап, парсыларға барып, «сақ көсемдерінен жәбір көрдім» деп алдадым.

Парсы әскерін сақтарға бастап барамын деп сендіріп, оларды сусыз шөлге енгіздім. Әскер шөлден қырылып, алданғанын кеш білді. Ата жұртымды қорғау үшін жанымды пида еттім.

Тарих-Ата: Шырақ осылайша елі үшін ерлікпен қаза тапты. Дарий әскері шөл далада қатты әлсіреп, кейін шегінуге мәжбүр болды. Елге оралған соң Дарий өз «жеңісін» даңғазаға айналдырып, тасқа қашап жаздырды. Бұл жазу тарихта Бехистун жазуы ретінде белгілі.

6-көрініс: Екінші жорық және Иданбарыстың айласы

Қуғын және шегіну

Кейіпкер сөзі

І Дарий: Шырақтан көрген қорлығым жанымды ауыртты. Сондықтан б.з.б. 512 жылы сақ даласына екінші рет жорыққа аттандым. Бұл жолы 700 мың қол мен 600 кемемен әзірленіп, жорықты Истр (қазіргі Дунай) өзенінен өтіп бастадым.

Тарих-Ата: Иданбарыс бастаған сақтар бұрынғы тактикасын қайта қолданды: кең далаға қарай шегіне отырып, қарсыласын титықтатты.

Диалог

І Дарий: Ей, сен неге қаша бересің? Егер өзіңе сенсең, тоқтап, майданға шық! Ал сенбесең, жер-суыңды маған беріп, мәмілеге кел!

Иданбарыс: Біз бұрын да, қазір де ешкімнен сескеніп көрген емеспіз. Бізде қала да, егін де жоқ — сондықтан сендермен соғысуды міндет санамаймыз. Қай кезде көңіліміз қаласа, сол кезде шайқасамыз. Ал жер мен судың орнына саған лайықты сыбағаңды береміз!

Иданбарыс шешуші қадамға көшіп, әскерінің бір бөлігін Истрдағы көпірді бұзуға жібереді. Сол сәтте Дарий тағы да алданғанын түсініп, жаралы жауынгерлерін тастап, Дунайдан өтуге асығып кейін шегінеді. Осыдан кейін Ахемен әулетінен шыққан билеушілер сақ даласына қайта аттап баспайды.

Қорытынды ой

Дүниені тітіренткен Ұлы Кир мен І Дарий сияқты патшалардың өзі сақ тайпаларының тегеурінді қарсылығына тап болып, мақсаттарына толық жете алмады. Сақтардың ұрпақтары ғасырлар бойы тәуелсіздігін көзінің қарашығындай сақтап, сол жолда жанын да, қанын да аямаған. Бүгінгі еліміздің Тәуелсіздігі мәңгі болсын!

Бекіту тапсырмалары

Сұрақтар

  • Сақтардың жауынгерлігі мен қаһармандығы туралы қандай ежелгі тарихшылардың пікірлері мен шығармаларын білеміз?
  • Қойылымнан қандай әсер алдыңыздар? Өз ой-пікіріңізді айтыңыз.

Картамен жұмыс

Картадан мына нысандарды тауып, көрсетіңіз: Дунай өзені (Истр), Сырдария өзені, Сарды, Вавилон, Сузы қалалары, Кіші Азия, Мидия, Ассирия, Палестина.

Қорытындылау, бағалау, үй тапсырмасы

Қорытындылау

Көріністердегі тарихи оқиғаларды жинақтап, себеп-салдар байланысын талдау.

Бағалау

Сұрақтарға жауап беруі, карта бойынша жұмыс, рөлді орындау сапасы және белсенділігі ескеріледі.

Үй тапсырмасы

  • Материалды оқу.
  • Тарихи тұлғаларға «сөздік портрет» әзірлеу.
  • Тақырып бойынша сурет салып келу.