Қазақша рефераттар

Гендердің өзара әрекеттесуі

Оқу бөлімдері мен негізгі тақырыптар

Бұл бөлімдер адам генетикасы, тұқым қуалау заңдылықтары және өзгергіштік туралы білімді жүйелейді: жыныстың генетикалық анықталуы, жыныспен тіркес тұқым қуалау, гендердің өзара әрекеттесуі, цитоплазмалық тұқым қуалаушылық, адам популяциясындағы генетикалық әртүрлілік, ортаның генетикалық денсаулыққа ықпалы, тұқым қуалайтын аурулар, мутациялар, медициналық генетика және туыстық некенің жағымсыз салдары.

§26

  • Жыныстың генетикалық анықталуы және жыныспен тіркес тұқым қуалау
  • Гендердің өзара әрекеттесуі
  • Цитоплазмалық тұқым қуалаушылық
  • Адамның генетикалық әртүрлілігі
  • Ортаның генетикалық денсаулыққа әсері
  • Адамның генетикалық аурулары

§27–30

  • Модификациялық және тұқым қуалайтын өзгергіштік
  • Тұқым қуалайтын өзгергіштіктің типтері
  • Гендік, хромосомалық, геномдық мутациялар
  • Гомологтік қатарлар заңы
  • Мутацияларды эксперименттік жолмен алу
  • Генетика және медицина: әдістер, алдын алу, емдеу
  • Резус фактор
  • Туыстық некенің жағымсыздығы

Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы

Білімділік

Гендердің өзара әрекеттесу түрлері туралы білімді кеңейту; комплементарлық, эпистаз, полимерия, көп аллельділік ұғымдарын қалыптастыру.

Дамытушылық

Заңдылықтардың негізгі қағидаларын қолдана отырып, генетикалық есептеулер жүргізу дағдыларын дамыту.

Тәрбиелік

Кәсіптік бағдар беру, ғылымға қызығушылықты арттыру және жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру.

Сабақ форматы

  • Сабақ типі: жаңа білімді меңгерту
  • Сабақ түрі: аралас сабақ
  • Әдістері: сұрақ-жауап, баяндау, сипаттау, ой толғау

Көрнекіліктер

  • Интерактивті тақта
  • Электронды диск
  • Дидактикалық материалдар

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Амандасу, түгендеу, сабаққа дайындық.

II. Үй тапсырмасы

Алдыңғы тақырыптарды пысықтау және сұрақтарға жауап беру.

III. Жаңа сабақ

Гендердің өзара әрекеттесу түрлерін түсіндіру, мысалдармен талдау.

Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар

  1. Сандық және сапалық белгілерге орта жағдайлары қалай әсер етеді?
  2. Реакция мөлшері дегеніміз не?
  3. Цитоплазмалық тұқым қуалаушылық деген не?
  4. Сандық белгілер көбінесе генетикалық кодта қалай «жазылады»? Түсіндіріңдер.
  5. Гендердің аллельсіз өзара әрекеттесуін түсіндіріңдер.

Гендердің өзара әрекеттесуі: негізгі ұғымдар

Екі үлкен топ

  • A Аллельді (бір геннің әртүрлі аллельдері арасындағы әрекеттесу)
  • B Аллельді емес (әртүрлі гендер арасындағы әрекеттесу)

Аллельді әрекеттесуге мысал

Толымсыз доминанттылық кезінде гетерозигота аралық фенотип береді: қызыл және ақ намазшамгүлдерді будандастырғанда F1-де қызғылт түсті будан алынады. Осыған ұқсас нәтиже қызыл және ақ раушангүлдерді будандастырғанда да байқалады.

Аллельді емес әрекеттесудің негізгі типтері

1) Комплементарлық

Доминантты гендер бірін-бірі толықтырып, жаңа фенотип қалыптастырады.

2) Эпистаз

Бір ген екінші геннің әсерін басып, фенотиптің көрінуін өзгертеді.

3) Полимерия

Бір белгіні бірнеше ген қосынды әсерімен анықтайды (жиі сандық белгілер).

4) Көп аллельділік

Бір геннің популяцияда бірнеше аллельдік нұсқасы болуы мүмкін.

Бұл типтерді ажырату кезінде генотип → фенотип байланысына назар аудару маңызды: қандай гендер бірге келгенде жаңа белгі пайда болады, ал қай жағдайда белгі «жасырын» қалады.

Комплементарлық: анықтама және классикалық мысалдар

Комплементарлық дегеніміз не?

Комплементарлық — екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтырып, нәтижесінде жаңа фенотиптің пайда болуына әкелетін өзара әрекеттесу.

Мысал 1: тотықұстардың қауырсын түсі

Көгілдір қауырсынды тотықұсты сары қауырсынды тотықұспен будандастырғанда F1 ұрпағы біркелкі жасыл қауырсынды болып шығады. Ал оларды өзара будандастырғанда F2-де төрт түрлі фенотип байқалады:

Үлесі

9

жасыл

Үлесі

3

көгілдір

Үлесі

3

сары

Үлесі

1

ақ

Генетикалық түсіндіру

Бұл жағдайда екі жұп аллельді емес ген қатысады: A — көгілдір реңкті, B — сары реңкті анықтайды. Рецессивті a және b аллельдері реңктің болмауына әкеліп, ақ түсті береді. A мен B бірге келгенде (A_B_) жасыл түс пайда болады; ал aabb генотипі ақ қауырсынды ұрпақ береді.

Мысал 2: тауық айдарының пішіні

Раушан тәрізді айдары бар және бұршақ тәрізді айдары бар екі тұқымды будандастырғанда, F1-де ата-анасына ұқсамайтын жаңғақ тәрізді айдары бар будандар алынады.

F2-де ажырау байқалып, фенотиптер классикалық комплементарлық үлгісіне сай бөлінеді:

9

жаңғақ тәрізді айдар

3

раушан тәрізді айдар

3

бұршақ тәрізді айдар

1

жапырақ тәрізді айдар

Бұл тәжірибе айдар пішінінің бірнеше геннің бірігіп әсер етуі арқылы қалыптасатынын көрсетеді: доминантты гендер бірге келгенде жаңа пішін байқалады.