Мутациялық өзгергіштік
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Мутациялық өзгергіштіктің түрлері, типтері, пайда болу себептері және ағзаға әсері туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың белсенділігін арттыру, мәтінмен өз бетінше жұмыс істеу, негізгі ұғымдарды іріктеу, сызбанұсқаны толтыру және қисынды ойлау дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Ұжыммен жұмыс істеуге, ізденімпаздыққа, жауапкершілікке, өзара тексеру мен әділ бағалауға тәрбиелеу.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды психологиялық тұрғыдан дайындау үшін «Шаттық шеңбері» әдісі қолданылады: бір-біріне сәттілік тілеп, жылы лебіз білдіреді.
Үлгі тілектер
- Бүгінгі сабақ сәтті өтсін!
- Бүгін өзімізге қажетті мағлұмат алайық!
- Сабақ барлығымыздың есімізде қалсын!
Үй жұмысын тексеру
«Құпия сан» тапсырмасы
Берілген ұғымдарды нөмірлей отырып, құпия санды табу.
- 1. Тұқым қуаламайды
- 2. Модификациялық өзгергіштік
- 3. Өзгергіштік
- 4. Вариациялық коэффициент
- 5. Реакция мөлшері
- 6. Мутациялық өзгергіштік
- 7. Вариациялық қатар
Құпия сан
Ауызша сұрақтар
- Өзгергіштік дегеніміз не?
- Тұқым қуаламайтын өзгергіштікті сипаттап, себебін түсіндіріп, мысал келтіріңдер.
- Ағзалар үшін реакция мөлшері деген не? Мысалдар келтіріңдер.
- Өзгермелі нұсқа қатары (вариациялық қатар) дегеніміз не?
- Неліктен вариациялық қатардағы нұсқалардың кездесу жиілігі әртүрлі?
Сурет бойынша талдау (орта әсері)
Бір өсімдіктің әртүрлі орта жағдайларында (құнарлы топырақ, құрғақ топырақ, көлеңке, сулы орта) өсуі көрсетіледі.
Сұрақ 1
Жас даралардың генотиптері бірдей ме?
Сұрақ 2
Неліктен кейбір даралардың фенотиптері әртүрлі?
Сұрақ 3
Қандай жағдайда фенотиптері бірдей болуы мүмкін?
Жаңа сабақ: мутациялық өзгергіштік
Анықтама
Мутация — организм генотипінің (хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері — гендердің) өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын және тұқым қуалайтын өзгергіштік.
Тарихи дерек
«Мутация» ұғымын ғылымға алғаш енгізген — голландиялық ботаник және генетик Гуго Мари де Фриз (1848–1935). Ол энотера (есекшөп) өсімдігінде кейбір белгілердің қалыпты жағдайдан ауытқуын және оның тұқым қуалайтынын байқады. 1901 жылы «Мутациялық теория» еңбегін жариялады.
Мутацияның себептері
Мутациялар сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болуы мүмкін. Мұндай факторлар мутагендер деп аталады.
Мутагендердің негізгі түрлері
- Физикалық
- Химиялық
- Биологиялық
Экологиялық жағдайдың бұзылуы мутациялардың жиілеуіне ықпал ететін маңызды факторлардың бірі.
Жіктелуі
Пайда болатын жасушасына қарай
- Соматикалық (дене жасушаларында)
- Генеративтік (жыныс жасушаларында)
Генотиптің өзгеру сипатына қарай
- Гендік мутация
- Хромосомалық мутация
- Геномдық мутация
- Цитоплазмалық мутация
Топтық жұмыс (бағдарламаланған карта)
Сынып 4 топқа бөлінеді. Әр топ мутацияның бір түрін оқулық және қосымша материалдар арқылы өз бетінше зерттеп, интерактивті тақтадағы сызбанұсқаны толтырады.
Бекітуге арналған ауызша сұрақтар
- Мутациялық теорияның негізін кім қалады?
- Гендік мутациялардың пайда болу себептері қандай?
- Полиплоидия нәтижесінде алынатын өнімдерге не жатады?
- Тәжірибеде полиплоидты өнімдерді қалай алуға болады?
- Плазмоген қай органоидта кездеседі?
- Хромосомалық мутациялардың қандай түрлерін білесіңдер?
Практикалық тапсырма
Хромосомалық мутация туралы білімді бекіту үшін «Адасқан объектілер» тапсырмасы орындалады.
Қорытынды: графикалық диктант
Оқушылар төмендегі тұжырымдардың дұрыстығын белгілеу арқылы тақырыпты қорытындылайды (1–10).
- Мутация — генотиптің (гендер мен хромосомалардың) өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштік.
- Мутация туралы ұғымды ғылымға Г. Мендель енгізді.
- Хромосомалық мутациялар хромосома құрылымының өзгеруінен болады.
- Мутация мутагендердің әсерінен болады.
- Мутация құбылысы тек өсімдіктерге ғана тән.
- Химиялық мутагендерге радиоактивті сәулелер мен лазер сәулелері жатады.
- 1901 жылы Де Фриздің «Мутациялық теория» еңбегі жарыққа шықты.
- Генеративтік мутация — дене (соматикалық) жасушаларында пайда болатын мутация.
- Мутациялар қандай жасушаларда пайда болуына байланысты екіге бөлінеді.
- Мутация тұқым қуаламайды.
Талқылау
Модификациялық өзгергіштік пен мутациялық өзгергіштіктің айырмашылығын анықтап, Венн диаграммасын құрыңдар.
Өмірмен байланыс: радиация және мутация
Ресми деректер бойынша Қазақстанның 34 нүктесінде әртүрлі деңгейдегі ядролық жарылыстар мен сынақтар жүргізілген. Соның салдарынан атмосфераға, литосфераға және гидросфераға радиоактивті заттар көп мөлшерде тараған. Көптеген аймақтарда радиацияның әсерінен туа біткен ақаулар мен түрлі денсаулық мәселелері тіркелуде. Бұл тақырыпта Семей полигоны ерекше аталады.
Тарихи сұрақтар
- Семей полигонында алғашқы жарылыс қай жылы болды?
- «Семей–Невада» қозғалысын кім басқарды?
- Қозғалыстың мақсаты қандай болды?
- Сынақтарға мораторий жариялаған кім?
Ойталқы
Мутация пайдалы ма, әлде зиянды ма? Екі жақты дәлел келтіріп, пайдасы мен зиянын тізімдеңдер.
Қорытынды ой: өз денсаулығымызға жауапкершілікпен қарау — әрқайсымыздың міндетіміз. Дені сау ұрпақ — жарқын болашақ.
Бағалау
Оқушылардың жұмысы рейтингтік жүйе бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
- «Мутация» сөзіне 5 жол өлең құрастыру.
- Оқулық бойынша 1–5 сұрақтарға жауап дайындау.