Шикі мұнай өзінің тірі табиғатқа әсері жағынан бензинге жақын
Атмосфераны ластайтын заттар және олардың табиғаты
Атмосфераны ластайтын заттар агрегаттық күйіне қарай қатты, сұйық, газ түрінде және аралас күйде кездеседі. Ауа табиғи және антропогендік жолмен ластанады.
Табиғи ластану: шаң-тозаң және биологиялық бөлшектер
Табиғи жолмен түсетін заттардың негізін шаң-тозаң құрайды. Шаң — ауада қалқып жүретін ұсақ қатты бөлшектер, әрі ол атмосфера құрамының тұрақты бөліктерінің бірі.
Табиғи шаң тегі бойынша екі бағытта қалыптасады. Бір бөлігі тау жыныстарының үгілуінен, жанартау атқылауынан, орман-тоғай мен далалық өсімдік жамылғысы және шымтезек қабаттары жанғанда, сондай-ақ мұхит пен теңіз бетінен су буланғанда бөлінетін заттардан құралады.
Екінші бөлігі жер бетіндегі органикалық қалдықтардың шіруі кезінде пайда болатын газдармен байланысты: H₂S, NH₃, CO, CO₂, CH₄ және т.б.
Сонымен қатар атмосферада тірі ағзалардың микробөлшектері де қалықтайды: аэропланктондар (бактериялар), өсімдіктер споралары, саңырауқұлақтардың кейбір түрлері. Жер бетіндегі ауа үздіксіз қозғалыста болғандықтан, шаңды көтеріп, кең аумаққа таратып отырады.
Атмосфераның биосферадағы рөлі: неге құрамы тұрақты болуы керек?
Биосфераны құрайтын материалдық әлемдердің ішінде атмосфералық ауаның өзіндік ерекшелігі бар: жер бетіндегі табиғи және антропогендік нысандардан шығатын заттардың басым бөлігі ең алдымен атмосфераға таралады. Сондықтан оның құрамы үнемі динамикалық өзгерісте болады.
Маңызды қағида
Ауаның химиялық құрамы биотикалық әлемге қолайлы болуы үшін кейбір компоненттердің мөлшері конституциялық деңгейден (табиғи қалыпты шектен) ретсіз артық болмауы тиіс.
Атмосфера тірі табиғатты ғарыштық радиациядан, әсіресе ультракүлгін сәуледен қорғайды; тіршілікке қажетті оттегінің көзі болып саналады. Планетаның климаты мен жылу режимі, көптеген химиялық қосылыстардың табиғи айналымы атмосфера арқылы реттеледі және ол топырақ құнарының қалыптасуына ықпал етеді.
Дегенмен қазіргі жағдайда атмосфера сапасы алаңдатарлық: ластану деңгейі көптеген аймақтарда жоғары.
Теңіз-мұхиттан келетін қоспалар және жаһандық фон
Атмосфера құрамында мұхит пен теңіз айдындарынан буланған сумен бірге түсетін органикалық емес тұздар да бар. Мысалы, 1,0 т су буланғанда, онымен бірге шамамен 0,5 г тұз ауаға көтеріледі.
Әлемдік мұхиттан буланған сумен жыл сайын атмосфераға өте көп мөлшерде еріген заттар түседі. Олардың құрамында I, Br, Pb, Zn, Cu, Ni және басқа да элементтер кездеседі. Айталық, иодтың өзі ғана ондаған мың тонна шамасында болуы мүмкін.
Бұған қосымша, құрлық бетінен шаңмен бірге кететін металдар мөлшері одан да көп, ал жыл сайын жер бетіне шамамен 1 млн тоннаға жуық ғарыштық шаң түсетіні айтылады.
Антропогендік ластану: негізгі көздер және басым ластағыштар
Атмосфераны негізгі ластаушылар — өнеркәсіп, жылу энергетикасы, мұнай-газ өңдеу, көлік және басқа антропогендік нысандар. Олардың әрқайсысы құрамында ондаған мың түрлі заттары бар қоспаларды бөледі.
Дегенмен атмосфераға кең таралатын негізгі ластағыштар саны көп емес. Олардың қатарына, әдетте, күкірт диоксиді (SO₂), көміртек оксиді (CO), азот оксидтері (NOₓ), күкіртті сутек (H₂S), аммиак (NH₃), сондай-ақ қатты және сұйық бөлшектер (аэрозольдер) жатады.
Автокөлік факторы
Республика аумағында ауа кеңістігін ластауға қомақты үлес қосып отырған көздердің бірі — автокөлік. Көлік саны жыл сайын артып келеді, бұл әсіресе ірі қалаларда айқын байқалады.
Климаттық ерекшелік
Қазақстанның қатаң континенттік климаты және жауын-шашынның аздығы ауаның табиғи тазаруын баяулатады. Кейбір қалаларда ауа ағыстары әлсіз болғандықтан, улы тұман жиі жиналады.
Қалалар бойынша деректер (2012–2014)
| № | Қала | 2012 | 2013 | 2014 |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Алматы | 234,6 | 134,9 | 850,0 |
| 2 | Ақмола | 51,2 | 140,0 | 120,0 |
| 3 | Өскемен | 64,3 | 321,7 | 170,0 |
| 4 | Жамбыл | 48,5 | 59,7 | 179,0 |
| 5 | Қарағанды | 70,3 | 61,6 | 601,6 |
| 6 | Шымкент | 76,3 | 1370 | 240 |
| 7 | Қостанай | 40,1 | 33,5 | 69,5 |
| 8 | Павлодар | 135,2 | 145,9 | 763 |
Ескерту: кестедегі мәндер бастапқы мәтіндегі деректерге сәйкес берілді; өлшем бірлігі бастапқы деректе нақты көрсетілмеген.
Қызылорда облысы: география және ауа сапасына әсер ететін факторлар
Қызылорда облысы 1938 жылы құрылған. Ол Сырдария өзенінің төменгі ағысында, өзеннің екі жағасын бойлай орналасқан және аумағы жағынан республикадағы ірі облыстардың бірі. Облыс аумағы шамамен 228,1 мың км². Мұнда республика халқының 3,9%-ы тұрады, халық тығыздығы — орта есеппен 1 км²-ге 2,7 адам.
Облыс шығысы және оңтүстік-шығысында Шымкент өңірімен, оңтүстігінде Өзбекстанмен шектеседі. Батысында — Арал теңізі. Теңіздің солтүстік және шығыс бөлігінің аралдарымен қоса шамамен 28,5 мың км² аумағы облыс құрамына кіреді, бұл облыс жерінің 11,8%-ына жуық.
Оңтүстігінде Қызылқұм шөлінің солтүстік бөлігі, солтүстігінде Арал маңының Қарақұмы, Арысқұм және Орталық Қазақстан шет аймағына кіретін шөлейт үстірт орналасқан. Мұндай табиғи жағдайлар шаң көтерілуін күшейтіп, ауа сапасына әсер етуі мүмкін.
Жергілікті тәуекелдер: жылу көздері, көші-қон ластануы және салдары
Қызылорда облысының ауа кеңістігінде жағдайды «өте тәуір» деуге болмайды. Табиғат қорғау органдарының деректеріне сүйенсек, қала және оның төңірегіндегі негізгі ластаушылардың қатарында ТЭЦ-6 мен ауданаралық жылу жүйесінің қазандықтары аталады. Бұл нысандарда газтазалау қондырғыларын орнату жөніндегі шаралардың жеткіліксіздігі жобалық деңгейдегі шығарындыларды ұстап тұруды қиындатады.
Облыстың ауа бассейніне түсетін улы заттарға көрші аймақтардан (ауа ағынымен) келетін қоспалар да қосылады. Мұндай жинақталған әсер өңірдің тірі табиғатына және ауыл шаруашылығына теріс ықпал етуі мүмкін.
Байқалатын ықтимал салдарлар
- Дәнді дақыл дәнінің қысық болуы, салмағы жеңілдеуі, сапасының төмендеуі.
- Бақша-көкөніс және жеміс-жидек өнімінің төмендеуі.
- Жазда жауыннан кейін қауын-қарбыз, қияр жапырақтарының қурауы.
- Тұзды жаңбыр әсерінен жеміс ағашы жапырақтарының қарайып, ширатылып қалуы.
Бұл құбылыстардың барлығы атмосфералық ауаның ластануымен және тұз-аэрозольдердің түсуімен байланысты болуы мүмкін.
Мұнай және жанармай буларының әсері
Атмосфералық ауаны ластаушы ірі көздерге жылу электр станциялары, зауыт-фабрикалар, мұнай-газ өндірісі жатады. Шикі мұнайдың тірі табиғатқа әсері жағынан бензинге жақын қырлары бар.
Мұнай буының зияндылығы салыстырмалы түрде төмендеу болғанымен, сұйық мұнай теріге тисе түрлі тері ауруларын қоздыруы мүмкін. Ал бензин мен керосин тыныс жолдары арқылы ағзаға еніп, кейін қанға өтіп, орталық жүйке жүйесіне әсер етеді; улануға, ауыр жағдайда өлімге де әкелуі ықтимал. Бензин үшін рұқсат етілген шекті мөлшер (ПДК) ретінде бастапқы мәтінде 0,0003 мг/м³ мәні келтірілген.
Жинақталған ластану және бақылау деректері
Ауа бассейнін ластауға өнеркәсіп пен көліктің қосып отырған үлесі едәуір. Бақылау деректерінде соңғы жылдары ластанудың өсу үрдісі байқалатыны айтылады. Бір кезең бойынша атмосфераға ұшқан шаң-тозаң мен улы заттардың мөлшері 1992 жылы 43,0 мың тонна болғаны көрсетілген.
Қазгидромет мәліметі бойынша, республика аумағында әрбір шаршы километрге жылына орта есеппен 1,13 тонна зиянды заттар келуі мүмкін.
Ауа құрамындағы ауыр металдар да ерекше қауіпті. Олар топыраққа, суға, өсімдіктерге жиналып, ұзақ мерзімді экологиялық және денсаулық тәуекелдерін күшейтеді.
Қорытынды: атмосфераны қорғау — аймақтық қана емес, жүйелі міндет
Атмосфера биосфераның тіршілік тірегі болғандықтан, оның табиғи қызметтерін толық атқаруы үшін ауа құрамы мүмкіндігінше таза болуы қажет. Табиғи факторлар шаң мен тұз-аэрозольдерді күшейткенімен, негізгі тәуекел көбіне антропогендік шығарындылардан туындайды.
Басым бағыттар: мұнай-газдағы факельдік жануды азайту, шаңды дауылға тосқауыл құру, өндірістік шығарындыларға тиімді сүзгілеу жүйелерін енгізу және тұрақты экологиялық мониторингті күшейту.
Мәтін редакцияланды: орфография, тыныс белгілері және құрылымы түзетілді; деректер бастапқы мазмұн сақтала отырып ықшамдалып, оқылымы жақсартылды.