Қазақ еліне саяхат
Сабақтың тақырыбы мен мақсаты
Тақырыбы
«Қазақ еліне саяхат». Сан есімдер.
Мақсаты
- Сан есімді бекіту; етістік, үстеу және зат есім тақырыптарын қайталау.
- Қазақтың салт-дәстүрлері, тілі, ұлттық тағамдары мен киімдері туралы мәлімет беру; тілді сүюге, салт-дәстүрді құрметтеуге шақыру; ұлттық ойындарды ойнату.
- Оқушылардың сөздік қорын байыту, тілін дамыту.
Әдістер
- сұрақ-жауап
- талдау
- суретпен жұмыс
- түсіндіру, баяндау
- іздену
Сабақ форматы
- 1 Ойын сабағы
- 2 Блиц-турнир
Көрнекіліктер
Суреттер, мақал-мәтелдер, домбыра, қобыз, буклет, теңгелер, доп, арқан, құрақ көрпе, асық, қоржын, бесік, кітаптар.
Пәнаралық байланыс
Дене шынықтыру, тарих.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабақтың ырғағын бірден қалыптастыратын қысқа диалог.
- Сәлемдесу. Қазақстан Республикасының мемлекеттік Әнұранын бірге орындау.
- Кезекшіге сұрақтар: бүгін қай күн, аптаның қай күні, жылдың қай мезгілі, ауа райы қандай?
- Көктемде адамдар қалай киінеді? Сыныпта кім жоқ?
2) Жаңа сабақ: кіріспе
Саяхат форматы арқылы грамматиканы және ұлттық мазмұнды біріктіру.
Бүгін біз сыныптан тыс сабақ өткіземіз. Тақырыбымыз — «Қазақ еліне саяхат». Саяхат барысында сан есімдерді бекітеміз, ал бұрын өткен тақырыптарымыз — зат есім, етістік, үстеуді қайталаймыз.
Сонымен бірге қазақ елінің салт-дәстүрлерімен танысып, ұлттық ерекшеліктерді түсінуге талпынамыз. Қазақстанда тұратын әрбір адам қазақ халқының тыныс-тіршілігін, тарихын, әдет-ғұрпын біліп, сыйлап, құрметтеуі керек.
Топқа бөлу және рөлдер
- Оқушылар 2 топқа бөлінеді, топ басшылары сайланады.
- Саяхат барысында жарыстар өтеді: қай топ мақсатқа тез әрі адаспай жетеді — соны бақылаймыз.
- Мұғалім — жолсерік, қонақтар — қазылар алқасы (төраға/төрайымын өздері сайлайды).
3) Түсіндіру: тіл — ұлттың тірегі
Ұлттық болмыстың негізі — тіл, тарих және дәстүр.
Кез келген халық ұлт болуы үшін, ең алдымен, тілі болуы керек. Тіл жоқ жерде ұлт та жоқ. Ұлт қалыптасқан соң оның өз тарихы, сан ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі, ұлттық тағамдары мен мәдениеті болады.
Қазақ халқы көшпелі өмір салтын ұстанған: жазда жайлауға, қыста қыстауға көшкен. Жол үстінде қажетті бұйымдары мен азығын қоржынға салып жүрген. Қоржын екі жақтама етіп тігіліп, аттың үстіне немесе иыққа асып жүруге ыңғайланған. Бүгінгі сөмке мен рюкзактың қызметін атқарған деуге болады.
Алғашқы аялдама: «Сиқырлы қоржын»
Ойын арқылы тапсырма ашу және топтық әрекетке кірісу.
- A Әр топтан 3 оқушы шығады. Топ басшылары қоржыннан конверт алады.
- B Конверт ішінде қиықшалар болады — келесі тапсырма соған байланысты.
4) Құрақ құрау: үнемділік пен өнер
Қолөнер — мәдениет коды. Әр бөлшекте мағына бар.
Қазақ халқы өте өнерлі әрі үнемшіл болған. Киім не өзге бұйым тіккенде қалған қиықтарды қоқысқа тастамай, кәдеге жаратқан. «Үнемділік — үстеме дәулет» деген нақыл осыны дәлелдейді.
Қиықтарды құрап, құрақ көрпе немесе құрақ жастық жасаған. Қазір де құрақ өнері кең таралған.
Тапсырма
Қиықшалардан құрақ құрастырыңдар: кім тез әрі дұрыс орындайды?
Нәтиже
Құрастырылған бейнелер (домбыра мен қобыз) — топ атауы болады. Әр топ өз атауын қорғайды.
Топ атауын қорғау: сұрақтар
Домбыра
- Домбыра деген не?
- Қандай атақты күйшілерді немесе әншілерді білесіңдер?
- Домбыра туралы кім өлең айтады?
Қобыз
- Қобыз дегеніміз не?
- Қандай қобызшыларды білесіңдер?
- Қобыз туралы кім өлең айтады?
5) Екінші қалта: асық арқылы сан есімдер
Ұлттық ойын — тіл үйретудің табиғи құралы.
Қоржынның екінші қалтасынан асық шығады. Асық — қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Мал шаруашылығымен айналысқан халық ойындарында мал сүйегін, құмалақты да пайдаланған.
Бұл жолғы асық тек мергендікке емес, білімге жетелейді: асықтардың жанында сандар бар. Әр оқушы сол санға сәйкес сұрақты алып, жауап береді.
7 саны — киелі сан
- Жеті қазынаны кім атайды?
- Жеті күнді кім атайды?
- Жеті атаны кім атап шығады?
- Жеті жетімді кім атайды?
Музыкалық үзіліс
Оқушылар тынығады. Сабақты 6-сынып оқушылары жалғастырып, «Бесікке салу» рәсімінен көрініс көрсетеді.
6) Бекіту: «Блиц-турнир» аялдамасы
Деңгейлік тапсырма — әділ бағалау және мотивация.
Тақтада үш тақырып бойынша үш деңгейлік тапсырма беріледі. Ұпай жүйесі алдын ала айқындалады:
Ұлттық ойындар
10 ұпай — тақырып бұрын өткен.
Ұлттық тағамдар
20 ұпай — арнайы өтпесек те, таныс.
Ұлттық киімдер
30 ұпай — жаңа тақырып.
Баға мен ұпай сәйкестігі
Суретпен жұмыс: «Ұйқыашар» дәстүрі
Суретте ұлттық киім киген қыз бен жігіт бейнеленген: жігіт домбыра тартып отыр, қыз тағам әкеліп келеді. Наурыз мейрамы қарсаңында (22 наурыз күні таңертең) қыздар ұнатқан жігіттеріне тәтті тағам ұсынып, оны «Ұйқыашар» деп атаған. Жігіттер қыздарға айна, тарақ немесе иіссу сыйлаған. Осылайша жастар сезімін әдеппен білдірген.
«Ғашықтар мерекесі» ұғымы қазақта Наурыз мерекесімен сабақтасып тойланған деуге болады.
Ұлттық тағам атауында сан есім кездесетін тағамды атаңдар: бесбармақ.
Әр командадан кезекпен бір оқушы шығып, сұрақтарға жауап береді. Қазылар алқасы ұпайды тіркеп отырады.
7) Сергіту: ұлттық ойындар
Қимыл-қозғалыс — зейінді жаңғыртады, топтық рухты күшейтеді.
«Арқан тартыс»
«Төртеуі түгел болса, төбедегі келеді, алтауы ала болса, ауыздағы кетеді» деген мақалдың мәні — бірлік. Бүгін де жеңіс бірліктің арқасында келді.
«Қол күрес»
Әр топтан бір оқушы шығып, білек күшін сынайды. «Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» — келесі кезек білім сайысына беріледі.
8) Пысықтау: «Күміс алу» білім сайысы
Дәстүрлі ойынның идеясы сынып жағдайына бейімделеді.
«Күміс алу» ойыны негізінен далада өтеді: жігіттер атпен шауып бара жатып, жердегі күміс теңгелерді іліп әкетуі керек. Біз аудиторияда болғандықтан, шартын өзгертеміз: тақтаға күміс теңгелер ілінеді, артқы бетінде сұрақтар жазылған.
Бұл кезеңде командалардың қыздары жарысады. Қазақ қызы ертеде тек сұлулығымен ғана емес, ақылдылығымен, тапқырлығымен де танылған, ел бірлігіне үлес қосқан. Сондықтан бүгін қыздардың білімін байқаймыз.
Әр топтан 1 қыз шығып, теңге артындағы сұрақтарға жауап береді.
9) «Сөздік жұмбақ» аялдамасы
Аударма + ұйқас: сөздік қор, дыбыстық сезім және грамматика қатар дамиды.
Тақтада сөздер беріледі: бірінші қатарда орыс тіліндегі сан есімдер, екінші қатарда етістіктер. Көп нүктенің орнына қазақша аудармасын жазасыңдар.
Ереже
Қазақша аударма сөздер өзара ұйқас болуы керек. Яғни, бұл тапсырма бір уақытта сөздік жұмысын да, сан есім мен етістікті қайталауды да қамтиды.
10) Соңғы аялдама: «Мақал — сөздің атасы»
Мақал-мәтел — ойдың қысқа формасы, сан есімдерді табуға ыңғайлы материал.
Әр топқа мақалдар ұсынылады (әр топтікі әр түрлі). Оқушылар дәптерге көшіріп жазып, ішінен сан есімдерді табады. Кім тез әрі дұрыс орындайды — қазылар бағалайды.
Үй тапсырмасы
Мақалдарды жаттау.
11) Қорытындылау және бағалау
Рефлексия: сұрақ-жауап арқылы негізгі ұғымдарды қайта бекіту.
Қазылар алқасы қорытынды бағаны шығарады: қай топ «Қазақ еліне» адаспай жетті, қай топ жолда шатасты — нәтижесі айтылады.
«Доп лақтыру» арқылы қорытынды сұрақтар
Мұғалім допты лақтырып, сұрақ қояды. Оқушы жауап береді — осылайша сабақ мазмұны жинақталады.
Сабақ аяқталды. Сау болыңдар!
Осы формат нені береді?
- Оқушы сабақтың «тыңдаушысы» емес, белсенді қатысушысы болады.
- Сан есімдер ұлттық мазмұнмен табиғи байланысады.
- Сөздік қор мен сөйлеу дағдысы ойын және жарыс арқылы дамиды.
Қысқа еске салу
Сабақтың өзегі — тілдік мақсат (сан есім, қайталау) және ұлттық тәрбие (дәстүр, ойын, өнер) арасындағы байланыс.