Папирус - қамыс текті өсімдік
Математика және қоғамның сұранысы
Қай заманда болмасын математика адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі, қоршаған дүниені танып-білуге бастайтын негізгі жол және ғылыми-техникалық прогрестің шешуші кілті екені белгілі. Математикалық білім — әр адамға ортақ игілік. Одан сусындауға әрқайсымыздың құқымыз бар, ал қоғам сол мүмкіндікті жасауға міндетті.
Қазақстан Республикасының 2011–2020 жылдарға арналған білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы білім беру жүйесін жаңа арнаға бұрып, бүгінгі күннің талабына сай деңгейге көтеруге бағытталды. Әсіресе экономиканы инновациялық жолға түсіру үшін жаратылыстану-математика бағытына ерекше көңіл бөлінді.
Президент Н. Ә. Назарбаевтың «Болашақты бірге жасайық!» атты Жолдауында да білім беруді жаңа деңгейге көтеруге қатысты ірі міндеттер қойылды. Бүгінгі қоғамға жинақы, күн сайын өзгеріп жатқан өмірге ілесіп, жаңалықтарды уақтылы әрі дұрыс игеретін, соның негізінде ертеңгі күнді болжап, болашақты бағдарлай алатын жан-жақты білікті маман қажет. Мұндай деңгейге, сөзсіз, математиканы терең меңгерген маман ғана толық жете алады.
Зерттеулердің негізгі дереккөздері
Қазіргі кезде Көне Мысыр математикасы туралы зерттеулер негізінен екі маңызды жазба дерекке сүйенеді. Бұл мәтіндер сол дәуірдегі жазу дәстүрінің дамуын да, есептеу тәжірибесін де айқын көрсетеді.
- Райнд папирусы (Лондон) — 1858 жылы ағылшын жинаушысы Райнд тапқан. Көбіне осы атаумен белгілі. Мәтіннің мерзімі шамамен б.з.б. 1700 жылдарға жатады.
- Мәскеу папирусы (Мәскеу) — 1893 жылы көне заттарды жинаушы орыс әуесқойы Голенищев сатып алған, 1912 жылы Мәскеудегі әсемдік өнер мұражайына тапсырылған.
Папирус және қағаздың таралуы
Папирус — қамыс текті өсімдік. Ол Мысырда, Ніл өзенінің жағалауында өседі. Өсімдіктің өзегін жұқалап тіліп, тілімдерді қатарластырып орналастырады; үстіне көлденең бағытта екінші қабатын төсейді. Екі қабатты қысып жаншығанда бөлінетін желімтек шырын тілімдерді біріктіріп, қағазға ұқсас тұтас бетке айналдырады.
IX ғасырдан бастап папирус біртіндеп қолданыстан шығып, оның орнын қағаз басты. Қағаз ең алғаш шамамен 2000 жыл бұрын Қытайда пайда болғаны айтылады; қытай деректерінде оны Чай Лунь ойлап тапқан деп көрсетіледі. Қағаз жасауды Орталық Азия халықтары қытайлардан үйренген, VII ғасырда Самарқандта қағаз өндірісі болған. Кейін бұл технология арабтар арқылы Еуропаға тараған.
Жазу жүйесі және деректердің сақталуы
Көне Мысырдың ертедегі әріптері сурет пішіндес таңбалар түрінде болған, кейінірек жүйеленіп, демотикалық жазу қалыптасты. Бұл екі папирустан бөлек, мәтіндер теріге жазылып, тастарға ойылып түсірілген үлгілер де кездеседі. Мұндай жазба мұралар бүгінде әлемнің әр түкпірінде сақтаулы.
Мерзімделуі
Екі кітаптың жазылған уақыты шамамен б.з.б. 1850–1650 жылдарға сәйкес келеді.
Көне мысырлықтардың есептеу тәсілдері
Көне мысырлықтар ертеден-ақ ондық санау жүйесін қолданған. Алайда олар қазіргі біздегідей разрядтық жазу ережесін толық пайдаланбаған: мысалы, 111 санын жазғанда 1 таңбасын үш рет қайталамай, әр разрядтағы бірлікті әртүрлі белгілермен бейнелеген.
Негізгі амал
Негізгі есептеу амалы — қосу.
Көбейту түсінігі
Көбейту қосу амалының қайталануы ретінде қарастырылған.
Есептер түрі
Бір айнымалысы бар бірінші дәрежелі теңдеулерді және арифметикалық, геометриялық прогрессиялардың қарапайым есептерін шеше алған.
Көне Мысырдың жазба ескерткіштері математика тек абстракт ұғымдар жиынтығы емес, практикалық қажеттіліктен туған нақты құрал болғанын көрсетеді. Бүгінгі күні де математиканы меңгеру — өзгермелі әлемде дұрыс бағдар табудың сенімді тірегі.