Күннің құрылысы
Кіріспе: Ғаламшар деген не?
Ғаламшар — өзінен жарық шығармайтын, бірақ Күннің сәулесін шағылыстыру арқылы түнгі аспанда жұлдыз сияқты жылтырап көрінетін салқын аспан денесі. Ғаламшарлар белгілі бір орында «тұрып» қалмайды: олар шар тәрізді болып, Күнді айнала қозғалады.
Ертеде Күн жүйесінде 9 ғаламшар бар деп саналса, қазіргі түсінік бойынша 8 ғаламшар бар. Плутон ең кіші әрі өте суық дене ретінде қайта жіктеліп, ергежейлі ғаламшар қатарына енгізілді.
Күн жүйесінің қалыптасуы және ғаламшарлар туралы қысқаша
Қалай пайда болды?
Мәтінде ғаламның бастауын «өте үлкен жарылыспен» байланыстырып, кейін ғарышта газ бен шаң бұлттары пайда болғаны айтылады. Олар тығыздалып, жұлдыздарға айналған. Сол жұлдыздардың бірі — Күн — біздің аспандағы ең жарық жұлдыз ретінде көрінеді.
Орналасуы және атаулары
Күнге жақыннан алыстауға қарай: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун (мәтінде бұларға қоса Плутон да аталады). Көптеген атаулар рим мифологиясындағы құдайлармен байланысты: мысалы, Марс — соғыс құдайы, Шолпан — сұлулық құдайы.
Уран, Нептун және Плутонды қараусыз көзбен көру қиын (немесе мүмкін емес) деп көрсетіледі. Бұл — олардың Жерден алыстығы мен әлсіз жарықтық әсеріне қатысты түсінік.
Ғаламшардың негізгі белгілері
- 1 Өзінен жарық шығармайды, жарықты шағылыстырады.
- 2 Күнді белгілі бір орбитамен айналады.
- 3 Шар тәріздес пішінге жақын болады.
- 4 Түнгі аспанда «жұлдыздай» жарқырап көрінуі мүмкін.
Ежелгі ғалымдардың Күн жүйесі туралы көзқарастары
Адамзат ерте заманнан-ақ өзін қоршаған әлемнің құрылысын және аспан құбылыстарын түсінуге ұмтылды. Алғашқы түсініктер қарапайым болып, көбіне діни нанымдармен астасып жатты: Аспан мен Жер бөлек қарастырылып, Жер қозғалмайтын орталық ретінде қабылданды.
Геоцентрлік жүйе
Ежелгі грек ойшылы Аристотель (б.з.б. IV ғасыр) Жер қозғалмайды деп есептеді. Ол ауыр денелер «табиғи түрде» әлемнің орталығына ұмтылады деген пікір ұстанды. Сол дәуірде Айдың тұтылуын бақылау арқылы Жердің шар тәрізді екені де белгілі болған.
Птолемейдің моделі
Біздің заманымыздың II ғасырында өмір сүрген Клавдий Птолемей геоцентрлік жүйені жетілдіріп, қозғалмайтын Жерді орталыққа қойды. Бұл көзқарас астрономияда ұзақ уақыт үстемдік етіп, кейін бақылаулар көбейген сайын түзетуді қажет етті.
Коперник және кейінгі бетбұрыс
XVI ғасырда Николай Коперник жиналған деректерді жаңа түсіндірумен ұштастырып, гелиоцентрлік көзқарастың орнығуына ықпал етті. Сондай-ақ тарихтан Жердің Күнді айналуы туралы болжам айтқан Бируни еңбектері белгілі: ол бақылау жүргізіп, өлшеу тәсілдерін сипаттады және Жер глобусын жасаған.
Ежелгі түсініктердің алуан түрлілігі
Кейбір көне түсініктер Күннің қозғалысын «шығыс қақпадан шығып, батыс қақпаға кіреді» деп бейнеледі. Ежелгі Қытайда Жерді төртбұрышты деп елестеткен, ал үнді аңыздарында Жерді алып піл көтеріп тұр деген түсінік те болған.
Күн: ең жақын жұлдыз
Күннің табиғаты
Күн — Галактикадағы кәдімгі жұлдыздардың бірі, бірақ бізге ең жақыны. Ол Жерге жарық пен жылу береді. Мәтінде Күн беткі температурасы шамамен 6000°C болатын плазмалық шар ретінде сипатталады.
Күннің массасы Жер массасынан шамамен 333 000 есе үлкен. Сол себепті Күн жүйесіндегі денелердің қозғалысы негізінен Күннің тартылысымен анықталады.
Күннің құрылысы (мәтіндегі атаулар бойынша)
- 1 Гелийлік ядро
- 2 Конвекция аймағы
- 3 Хромосфера
- 4 Фотосфера
- 5 Күн дақтары
- 6 Протуберанецтер
- 7 Тәж
Күн жүйесі туралы кейбір деректер
Жасы
~5 млрд жыл
Ашық түнде көрінетін жұлдыз
3000+
Жалпы көзге байқалатын жұлдыз
~6000
Күн сәулесі: пайдасы мен сақтық
Сәуленің түрлері
Күн сәулесі жер бетіне жеткенде шартты түрде үш құрамға бөлінеді: жылулық сәуле, көзге көрінетін ақ сәуле және көзге көрінбейтін ультракүлгін сәуле. Олардың үлесі жыл мезгіліне, тәулік уақытына және географиялық орынға байланысты өзгеріп отырады.
Жыл ішіндегі өзгеріс
Қараша–ақпан аралығында ультракүлгін сәуле өте аз болады. Наурыздан бастап көбейіп, маусым–шілдеде ең жоғары деңгейіне жетеді, кейін қайта төмендейді.
Тәулік ішіндегі өзгеріс
Ультракүлгін сәуле 10:00–13:00 аралығында көбірек болып, 15:00-ден кейін бәсеңдейді.
Аптап ыстықтың ықтимал зияны
Күн шуағы денсаулықты нығайтуға көмектескенімен, қатты ыстықта ағзаға түсетін салмақ артады. Тершеңдік көбейгенде ағза кальций, магний, натрий, калий сияқты минералдарды көп жоғалтуы мүмкін. Бұл жүрек бұлшықетінің әлсіреуіне, жүрек қағысының жиілеуіне және тез шаршауға әкеледі.
Әсіресе жасы үлкен адамдар, жүрек ауруы барлар, қалқанша безі сырқаты барлар сақ болғаны жөн. Гипертониясы немесе жүректің ишемиялық ауруы бар адамдарда қауіп күшеюі ықтимал. Қан қысымы төмен адамдарда әлсіздік байқалуы мүмкін.
Күн энергетикасы: Қазақстандағы өндіріс мысалы
Өскеменде күн сәулесінен электр өндіруге арналған технологияларды дамытуға бағытталған өндіріс іске қосылғаны айтылады. Бұған дейін фотоэлектрлік модульдер көбіне Еуропада өндірілсе, енді Қазақстан да табиғи энергия көзін игерудің өндірістік қадамдарын жасай бастады.
Өскеменде ашылған Kazakhstan Solar Silicon зауыты кремнийден дайын өнім шығару әлеуетіне ие: фотоэлектрлік пластиналар мен ұяшық қалыптары да осында өндірілетіні көрсетіледі. Жобаның құны 18 млрд теңгеден асады.
Практикалық әсері
Мұндай шешімдер шалғай ауылдарды, ірі кәсіпорындарды, сондай-ақ аграрлық секторды энергиямен қамтуға көмектесуі мүмкін. Күн батареялары қолжетімді болған сайын, тәулік бойы электр қуатына мұқтаж өндірістерде (мысалы, құс фабрикаларында) үнем мен тұрақтылық артады.
Қорытынды
Күн бір жыл ішінде аспан сферасындағы үлкен шеңбер бойымен бір айналым жасайтындай болып көрінеді. Ғалымдар бұл жолды эклиптика деп атаған. 21 наурыз бен 23 қыркүйек — күн мен түннің теңелу күндері.
Ғаламдағы негізгі жарық көздері — жұлдыздар. Солардың ішіндегі бізге ең жақыны әрі ең айқыны — Күн. Ол — газды, өте ыстық шар және Күн жүйесінің орталық, орасан зор денесі. Күнді жалпылама зерттеу жұлдыздардың табиғатын түсінуге де жол ашады.