Қазақша рефераттар

Күлтегін ескерткіші

Сабақ туралы

Сынып

8-сынып

Тақырып

Күлтегін жыры

Сабақ түрі

Іздену сабағы

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік

    «Күлтегін» жырында көтерілген негізгі мәселелерді терең түсіндіру; жырдағы тұлғаларға жан-жақты сипаттама беру; көркемдік ерекшелігін ұғындыру және білімді кеңейту.

  • Дамытушылық

    Оқушыларды өз бетінше ізденуге баулу; кестемен жұмыс істеу және салыстыру арқылы шығармашылық қабілетін дамыту.

  • Тәрбиелік

    Ізденіске жетелеу, Отанды сүюге тәрбиелеу, тарих тағылымдары арқылы өнегелі тәрбие беру.

Әдіс-тәсілдер мен ресурстар

Әдістер

  • Іздендіру
  • Баяндау
  • Жинақтау
  • Салыстыру
  • Талдау
  • Пікірлесу
  • Ой қозғау
  • Тест

Көрнекілік

  • Қосымша оқулықтар
  • Слайдтар
  • Қима қағаздар
  • Карта
  • Бейнетаспа

Пәнаралық байланыс

Тарих, қазақ тілі

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Амандасу.
  • Сабаққа қатысымды тексеру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Оқушылар батыр бейнесін сипаттайтын тірек сөздер арқылы ойды жинақтайды:

арыстандай айбарлы жолбарыстай жүректі көк бөрідей тәкаппар батыр жігіт көреген көсем білімді жан елге тұтқа қаһарман

Үй тапсырмасын бекіту: «Иә» және «Жоқ»

  1. 1.Алып Ер Тұңға Әл-Фарабидің кейіпкері болған. (Жоқ)
  2. 2.Алып Ер Тұңға қайтыс болғанда, артында қалған елі жоқтау шығарған. (Иә)
  3. 3.Жоқтау Фирдоусидің «Шаһнама» кітабында жазылған. (Жоқ)
  4. 4.Алып Ер Тұңғаның Барысхан, Қарахан, Шиде, Алақ атты ұлдары болған. (Иә)
  5. 5.Алып Ер Тұңға — Афрасияп, Тұранның патшасы ретінде суреттеледі. (Иә)
  6. 6.Ер Тұңға елден көп нөкер жинап, Ираннан жеңіліс табады. (Жоқ)
  7. 7.Ж. Баласағұн «Құтты білік» дастанының 277–286 бәйіттерін Алып Ер Тұңғаны мадақтауға арнаған. (Иә)
  8. 8.Қаз, Айқаған атты қыздары болған. (Жоқ)

Сұрақ-жауап

  1. Ежелгі дәуір әдебиеті туралы не білеміз?
  2. Неліктен ежелгі дәуір әдебиетін төл әдебиетіміз тарихының бастауы деп есептейміз?
  3. Ежелгі дәуір әдебиетіне жататын қандай шығармаларды білесіңдер?
  4. Оларды зерттеп, әдебиетіміз тарихына қосып, елге танытуға үлес қосқан қазақ ғалымдарын атаңдар.

III. Жаңа сабақ: оқу және тыңдау

Сабақтың жаңа бөлімі бейнематериалдар арқылы кіріспе ақпарат беруден басталады. Мақсат — көне түркі жазуы, Орхон ескерткіштері және «Күлтегін» жырының тарихи-әдеби негізін тұтастай қабылдату.

Бейнетаспа №1

  • Көне түркі әліпбиі. Руна жазуы.
  • Түркі жазулары. Орхон ескерткіштері.
  • Күлтегін — әскери қайраткер, қолбасшы, батыр.
  • Күлтегін жырын алғаш тапқан зерттеушілер.
  • Тоныкөк — түркі елінің ойшылы, кеңесшісі, ақыны.
  • Білге қаған — Шығыс Түрік қағанатының қағаны.

Бейнетаспа №2

  • Ежелгі дәуір әдебиеті.
  • Орхон ескерткіштері — эпикалық жырдың көне үлгісі.
  • «Күлтегін» жырының авторы — Йоллығ тегін.
  • Жырдың мазмұны.

Бейнетаспа №3

  • Ежелгі дәуір әдебиетінің тарихы.
  • Орхон жазбалары.
  • Күлтегін жазуы.
  • Жырдың мазмұны: табғаштарға кіріптар болу тақырыбы.
  • Күлтегіннің ерлігі.

Мағынаны тану: оқушылардың ізденіс жұмыстары

Оқушылар тарихи тұлғалар мен ескерткіштерге қатысты деректерді топтап, негізгі белгілерін анықтайды.

Бумын қаған

  • Түрік қағандығын құрды (Елхан).
  • VI ғасырда мұрагерлік жолмен билік сабақтастығы орнықты.

Істемі

  • Бумын қағанның інісі.
  • Әскердің негізін қалыптастырды.
  • Ерліктерімен танылды.

Ескерткіштер мен деректер

  • Тоныкөк ескерткішінің жазылу ерекшелігі.
  • Күлтегін ескерткіші: айдаһар бейнесі, қытай таңбалары.
  • Білге қаған ескерткіші: түркі және қытай тілдеріндегі мәтін, бейне-таңбалар.

Түсіндірме сөздік

Қаған
Хан.
Білге
Ақылды, данышпан, білікті.
Шад, ата бектер
Әскер басшылары.
Тоғыз оғыз
Тайпа атауы.
Өтүкен
Түркілердің қасиетті мекені (Моңғолия аймағында).
Індепті
Төмен түсіпті.
Ұша барды
Дүниеден қайтты.
Балбалы қойылды
Тастан жасалған мүсін (сынтас). Көне түркі дәстүрі бойынша, өлген адамның басына оның тіршілікте жауласқан адамының мүсінін қойған.
«Халықты от-су қылмадым»
Өштестірмедім, татуластырдым.

Тұлғаны таны: жыр кейіпкерлерін топтастыру

Жырдағы негізгі тұлғаларды топтастырып, мінез-құлқы мен тарихи қызметін сипаттау арқылы оқушылар мәтіннің өзегін айқындайды.

Күлтегін

  • Ержүрек, батыр.
  • Өршіл, әскербасы.
  • Қайтпас мінезді, қайсар.
  • Эпостық образ, жырдағы ең өзекті тұлға.

Білге қаған

  • Ақылды, дана, білікті.
  • Ел басқаруда көрегендік танытқан.

Тоныкөк

  • Ақылшы, кеңесші.
  • Ел қамын ойлаған ақылгөй.
  • Ақын, жырау бейнесі.

Тапсырма: «Күлтегін» жыры және батырлық эпос белгілері

«Күлтегін» жыры — тарихи тақырыпқа жазылған дастан. Қазақтың батырлық эпосына тән шынайы белгілерді анықтаңдар.

Кесте №1: Батырлар жырына тән қасиеттер

  • Батырдың текті ортадан шығуы.
  • Жастайынан халық қамын ойлауы.
  • Ерлік бейнесін елге ерте танытуы.
  • Нағыз батырға лайықты тұлпар таңдауы.
  • Елін қорғау үшін сан рет шайқасқа шығуы.
  • Шайқаста жеңіске жетуі.
  • Халық құрметіне бөленуі.

Осы қасиеттердің барлығы Күлтегін батырдың бойынан табылады.

«Сандар сөйлейді»: Күлтегіннің өмір белестері

  1. 7 жас — әкесінен айырылады.
  2. 10 жас — ер атанады.
  3. 16 жас — әскербасы болады.
  4. 21 жас — Чача Сеңүнмен айқасады.
  5. 26 жас — қырғыздарға қарсы аттанады.
  6. 27 жас — қарлық халқы еркіндік нәтижесінде жауға айналады.
  7. 30 жас — қарлықтарды жеңеді.
  8. 31 жас — аз халқы жау болып, Қара көлде соғыс болады.
  9. 47 жас — қаза болады.

Сабақты қорыту: ойтолғаныс

«Екі түрлі түсініктеме күнделігі» стратегиясы

Үзінді

Соңындағы інісі ағасындай болмады.

Ұлдары әкесіндей болмады.

Біліксіз қағандар отырған екен,

Әміршілері де біліксіз екен,

Жалтақ болған екен.

Пікір

Үзіндіде мемлекет тағдыры тұлға біліктілігімен тікелей байланысты екені айқындалады: ел басқарудағы әлсіздік тәуелділікке, ал ұлт рухының босаңсуы тарихи дағдарысқа әкеледі.

Негізгі ойды түйіндеу

Өлімші халықты тірілттім.

Жалаңаш халықты тонды қылдым.

Кедей халықты бай қылдым.

Аз халықты көп қылдым.

Төрт бұрыштағы халықтың бәрін бейбіт қылдым, тату қылдым.

Бұл жолдар елдік мұраттың өзегін ашады: халықтың бірлігі, әлеуметтік әділет, тыныштық пен тәуелсіздік — жырдың негізгі құндылықтары.

Түйін

Күлтегін — нағыз ер, азамат. Ол халық қамын ойлаған тұлға ретінде кейінгі батырлық дәстүрмен үндеседі; Күлтегін мен Махамбет бейнелерінен ортақ азаматтық ұстаным байқалады.

Үлгерімі төмен оқушылармен жұмыс: тест

Тапсырмалар және жауаптар

1) Ежелгі түркі әліпбиіндегі әріп саны

A) 35   B) 30   C) 25   D) 20

Жауабы: A

2) Түрік сына жазуының көне ескерткіштері

A) Алтын киімді адам   B) Күлтегін, Тоныкөк   C) Оғызнама   D) Теле

Жауабы: B

3) Күлтегін жазуының авторы

A) Яксарт   B) Уәлиханов   C) Йоллығ тегін   D) Итиль

Жауабы: C

4) «Ескі, көне» деген ұғымды білдіретін сөз

A) Руна   B) Қаған   C) Дың   D) Соғды

Жауабы: A

5) Түрік жазуы туралы дерек алғаш кімнің жазбаларында айтылады?

A) Сыма Цянь   B) М. Протектор   C) Геродот   D) Полиэн

Жауабы: B

6) Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері қай жерден табылған?

A) Қытайдан   B) Византиядан   C) Моңғолиядан   D) Үндістаннан

Жауабы: A

Тапсырма

Сызбаны толтыр: №1, №2, №3.

Үй тапсырмасы

Кесте бойынша жұмыс.

Бағалау

Үй жұмысы және сабақтағы белсенділік бойынша.

Кестелер: Орхон жырлары мен батырлар эпосы үндестігі

Күлтегін мен Тоныкөк жырларын ерлік жанрына жатқызудың маңызды бір дәлелі — қазақ батырлар жырына тән ортақ қасиеттердің Орхон мәтіндерінен де табылуы.

Кесте №2: Ортақ қасиеттер

Негізгі тұжырым

  • Біріншіден: негізгі идея — ел мен жерді сыртқы жаудан қорғау.
  • Екіншіден: әлеуметтік сарын басым; халық намысы үшін күрес көрінеді.
  • Үшіншіден: батырдың ерлік жолы жас кезінен өмірінің соңына дейін тұтастай жырланады.

Күлтегін туралы

Орхон жырларында Күлтегіннің шамамен он алты жастан қырық жеті жасқа дейінгі өміріндегі істері баяндалады: ел намысы үшін жорыққа аттанып, қиындықты еңсеріп, жеңіспен оралу — эпостық желінің өзегі.

Кесте №3: Ат — батырдың жан серігі

Қобыланды Алпамыс Күлтегін
Тайбурыл Шұбар Боз ат
Торы ат Азман арғымақ Қарагер
Алып шалшы Байырқы —

Кесте №4: Ұқсас көркемдік жолдар

Алпамыс жыры

Қойға шапқан бөрідей, талқандап қуып береді…

Күлтегін жыры

Әкем қағанның қосыны бөрідей, талқандап қуып береді…

Ортақ сарын

Жауды бөрідей талап, тоздыру — батырлық сипаттаудың тұрақты тәсілі.

Қобыланды жыры

Айдарлысын құл қылды, тұлымдысы тұл қылды…

Күлтегін жыры

Бек ұлдары құл болды, пәк қыздары күң болды…

Түйін

Теңеулер мен формулалар тарихи-эпикалық дәстүрдің сабақтастығын көрсетеді.

«Күннен күнге түн қатып…», «Түн ұйқыны бөлгендей…», «Түнде ұйықтамадым, күндіз отырмадым» деген жолдардан халық тәуелсіздігі мен намысы үшін дамылсыз күрескен ерлердің үздіксіз жорық, тынымсыз қимылы көрінеді.

Кесте №5: Сөзбе-сөз ұқсастық

Күлтегін Батырлар жыры
Бастыны еңкейтті, тізеліні бүктірді. Бек ұлдары құл болды, пәк қыздары күң болды.
— Қаланың аузын қан қылды, қақпаның аузын шаң қылды.
— Айдарлысын құл қылды, тұлымдысын күң қылды.
— Қақпаның аузын шаң қылды, айдарлысын құл қылды, тұлымдысын күң қылды.

Бұл салыстырулар Орхон мәтіндерінің қазақ эпосымен көркемдік-идеялық үндестігін нақтылай түседі.