Кісіден сұрағанның көзі шығар, Құдайдан сұрағанның бүйірі шығар
Өмір: өткінші дүние, өшпес із
Адам мен табиғат тілдессе — өмір үндеседі. Өтпейтін өмір жоқ, сынбайтын темір жоқ: өмір озады, ажар тозады. Сондықтан уақыттың қадірін білу — өзіңді қадірлеу.
Өмірдің тіректері
- Доссыз өмір — тұл.
- Махаббатсыз өмір — тұл.
- Еңбек — өмірдің егізі; ақыл — жол көрсететін шам.
Уақыт пен көңіл
- Уақытың бос өтсе — өмірің де бос кетеді.
- Өмір қартайса да, көңіл қартаймайды.
- Көңіл жақсы болса — өмір де жақсы.
Түйін: Өмір — үлкен мектеп, оның өзі — ұлы ұстаз. Өмірге риза болып, алғыс айту — жүректі жеңілдететін әдет.
Өмір мен өлім: майдандағы адам
Өлім — ойран, өмір — майдан. Адам өмірге иықтап келеді, ал кетерінде ұйықтап кетеді. Бұл — тіршіліктің құнын төмендету емес, қайта оны мәнді етуге шақыру.
Қайсарлық пен қадір
Ар мен ерлік
- Қорлық өмірден ерлік өлім артық.
- Тізерлеп өмір сүргеннен, тік тұрып өлген артық.
- Тәтті өмірдің сұрауы қатты.
Күнкөріс пен қам
- Түстік өмірің болса, кештік мал жина.
- Өлімнен басқаның ертеңі жақсы.
- Көшемін деп отыныңды тауыспа, өлемін деп азығыңды тауыспа.
Жастық пен кәрілік: тәжірибе таразысы
Балалық шақ — патшаның тағы. Жас — кәрінің көзі, кәрі — жастың тезі. Ұзақ жасаудың да, аз жасаудың да өз салмағы бар: бастысы — мәнді ғұмыр.
Қартаю туралы шындық
- Көп жасаған көмбенің үстінен шығар.
- Кәрілік — дауасыз дерт.
- Кәрі білгенді пері білмес.
- Жастыққа да кәрілік бар, байлыққа да жарлылық бар.
Көзқарас пен сабыр
- Жастық — желік, жастық — мастық.
- Соқыр ұстағанынан айырылмайды.
- Соқырға күн де қараңғы, түн де қараңғы.
- Өмірден көзің кетсе де, сөзің кетпесін.
Иман, ұят, білім: ішкі тәртіп
Құдай берген арымас. Ұят — иманның белгісі. Үмітсіз — шайтан. Адам өзін түземей, қоғамды түзей алмайды; ал оны түзейтін өзек — білім мен иман.
Нақылдар шоғы
- Ажалдан ақша беріп құтылмас.
- Менменнің тәубесі қабыл болмас.
- Аққа — Құдай жақ.
- Халықтан ұял, Құдайдан қорық.
- Мың надан сопыдан бір ілімі бар молда артық.
- Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас.
- Білім тұрған жерде иман тұрады.
- Тәуекелдің тауы — бір Құдай.
Ескерту: «Кісіден сұрағанның көзі шығар, Құдайдан сұрағанның бүйірі шығар» деген сөз — адамнан тіленудің қорлығын, ал Жаратқаннан тілеудің үмітін меңзейді.
Ел басқару, әділдік, сөз құны
Қоғамның тынысы — әділ билік пен орнықты тәртіп. Халық — кеуде, патша — бас. Кеңесті хан азбайды; ал өз елін танымаған — елге би болмас.
Билікке қойылатын өлшем
- Ханда қырық кісінің ақылы бар.
- Бастаушы болса, қостаушы табылады.
- Бас бергенге ас бер.
- Қайырымсыз ханнан без.
Сөз, дау, әдет
- Дауды шешен бітірмейді, би біттіреді.
- Өсекке кірмесе — есепке кірмес.
- Асыққанның ісі шала.
- Айтылғанның айыбы жоқ.
Қысқа қағида: Біреуді қор тұтсаң — қор боларсың, біреуді зор тұтсаң — зор боларсың. Адамның абыройы өзге туралы сөзінен де көрінеді.
Адам мінезі: тыңдау, асықпау, өзіңді тану
Кейде адам бір сөйлескенде — «жылан», екінші сөйлескенде — «құлан», үшінші сөйлескенде ғана — «адам». Сөздің салмағы тыңдаумен өлшенеді; асығыстық ақылды тұмшалайды.
Тыныштық пен байып
- Екі тау қосылды десе — сен, екі бұзық түзелді десе — сенбе.
- Екеуі кеп сөйлессе, біреуін де есітпейсің.
- Сасқанда сақалыңды таба алмассың.
Өзіңе сын
- Өзің жығылсаң — өкінбе.
- Өз мінін кетпендей көрмей, өзгенің мінін инедей көреді.
- Басқа келген бәлені бастан құлақ садақа.
Тамақ тоқ, көйлек көк болса да, уайымсыз адам аз. «Өзім тойсам да, көзім тоймайды» — нәпсіні тежемесе, қанағаттың жоғын еске салады.
Отбасы мен тәрбие: үйдің берекесі
Үйдің ырысы — тәрбие мен мінезде. Ер — бас, әйел — мойын: екеуі бір-бірін толықтырса, шаңырақ шайқалмайды. Тәрбиенің түбі — бала күннен басталады.
Тәрбие туралы
- Баланы — жастан, жұбайды — бастан.
- Жаман еркек той бұзар, жаман әйел үй бұзар.
- Жақсы әйел — үйдің дәулеті.
Қалжың аралас қатал нақылдар
- Үйіңде екі әйел болса — ойран, екі сиырың болса — айран.
- Жаман шоқпар жинар.
- Жақсы шапан — тойдың дәулеті.
Ой түйіні: Өмірде із қалдыру — балалықтан басталады. Үй түзелсе — мінез түзеледі, мінез түзелсе — қоғам да түзеледі.