Тәуекел хан болу қарсаңындағы қазақ хандығының жағдайы
Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығы
Бұл материал Тәуекел хан дәуіріндегі Қазақ хандығының нығаюын, сыртқы саясаттағы бағыттарын және көрші мемлекеттермен қатынастарын түсіндіруге арналған. Мәтін сабақ құрылымы негізінде беріліп, оқушылардың талдау, пікір айту және тарихи дерекпен жұмыс істеу дағдыларын дамытуға бағытталады.
Сабақтың мақсаты
- Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығының нығаюы туралы жан-жақты түсінік қалыптастыру.
- Оқушылардың қызығушылығын арттыру, өз ойын дәлелді айтуға жетелеу, ойлау қабілетін дамыту.
- Қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы көреген саясатына назар аударту, адамгершілікке және туған ел тарихын құрметтеуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Тарихи маңызы бар суреттер.
- Қосымша дереккөздерден алынған үзінділер.
- Тарихи-әдеби кітаптардың шағын көрмесі.
- Кестелер және өзге көрнекі материалдар.
Сабақ форматы
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ.
- Әдіс-тәсілдер
- Ауызша баяндау, сұрақ-жауап, тест арқылы тексеру, сөзжұмбақ шешу, картамен жұмыс.
- Пәнаралық байланыс
- Қазақ әдебиеті, география.
Сабақ жоспары
1) Үй тапсырмасын тексеру (миға шабуыл)
Қайталау сұрақтары арқылы алдыңғы тақырып бекітіледі және жаңа бөлімге кіріспе жасалады.
- Хақназар ханның әкесі кім?
- Хақназар ханның билік құрған жылдары қандай?
- Қазақ хандығының батысындағы хандық қалай аталды?
- Абд ар-Рашид қай елдің ханы болды?
- Батыс Моңғолияны мекендеген тайпа қайсы?
2) Жаңа сабақты меңгерту
Оқушылар топтарға бөлініп, тақырыптарды постер арқылы қорғайды. Бұл бөлім талдау мен дәлелді сөйлеуді күшейтеді.
1-топ
Тәуекел хан билікке келер қарсаңындағы Қазақ хандығының жағдайы.
2-топ
Тәуекел ханның сыртқы саясаты.
3-топ
Қазақ-өзбек қатынастары.
4-топ
Тәуекел ханның Орыс мемлекетімен байланыс орнатуы.
Негізгі түсіндірме
Мұғалімнің түсіндіруінде Тәуекелдің жастайынан әскери істе де, саяси істе де жетік болғаны атап көрсетіледі. Ол хандықты тек нығайтып қана қоймай, қазақ жерінің аумағын кеңейтіп, Қазақ хандығының беделін халықаралық деңгейге көтеруге күш салды.
Бұл жетістіктерге хан сәтті ұйымдастырылған жорықтар мен нәтижелі дипломатиялық қадамдардың арқасында жетті. Сол жорықтардың бірінде Тәуекел ханның басты мақсаты — өзбек хандығына өтіп кеткен қалаларды қайтару болды.
Жазылым тапсырмасы
Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақ тарихында қазақ ұялатын ештеңе жоқ. Біз бірде-бір елдің жерін жаулап алып, даламызға қосып алған емеспіз» деген пікірін негізге ала отырып, Тәуекел хан мен өзбек хандығы арасындағы соғыстар туралы шағын эссе жазыңыз.
Тәуекел хан дәуіріндегі Қазақ ордасының құрамы
Бұл кезеңде Қазақ ордасын құраған ұлттар мен ұлыстардың құрамы кеңейіп, саяси ықпал аймағы күшейе түсті.
Қазақ ордасының туын көтерген ұлыс-тайпалар
- Ұлы жүз
- Орта жүз
- Кіші жүз
- Қырғыз
- Қатаған
- Құрама
- Қарақалпақ
Ойраттармен байланыс
Бұл уақытта ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Тәуекел хан Мәскеуге жолдаған грамоталарында өзін «Қазақ-қалмақ ордаларының падишахы» деп таныстырады.
Қосымша дерек және талқылау
Қазақ-өзбек соғысы туралы қосымша дереккөздер не дейді? Бұл сұрақ оқушыларды мәтінмен ғана емес, бірнеше дерекпен салыстыра отырып қорытынды жасауға бағыттайды.
Жұмыс түрлері
- Дереккөздерден үзінді таңдап, негізгі ойды анықтау.
- Карта арқылы жорықтардың бағытын және саяси мақсаттарын түсіндіру.
- Оқиғаға баға беруде дәлел мен тұжырымды ажырату.
Дереккөз (авторлық белгі)
Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, №5 орта мектептің тарих пәні мұғалімі — Алданова Венера Алтайқызы.