Сәлемдесу әдептіліктің белгісі
Сабақтың тақырыбы: «Сөз анасы — сәлем»
Халықтық педагогика — халқымыздың сан ғасыр бойы жинақтаған баға жетпес қазынасы. Сол қазынаның өзегінде тұрған ұғымдардың бірі — сәлемдесу мәдениеті. Бұл тәрбие сағаты балаларды әдептілікке баулып, адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасауға. ұлттық салт-дәстүрдің мәнін ұғындыруды көздейді.
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларды әдептілікке, қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелеу; ұлағатты сөздердің мәнін ұғындыру.
- Халықтың салт-дәстүрімен таныстырып, өз ұлтының мәдениетін бойға сіңіруге бағыттау.
- Сәлем беру, сәлем алу, сәлемдесу рәсімдерін түсіндіру арқылы тәрбиелік ой қалыптастыру.
Сабақтың әдістері
- Сұрақ-жауап
- Рөлдік ойын
- Топтастыру
- Әңгімелесу
Көрнекілік, тірек ойлар
- «Жақсы сөз — жарым ырыс»
- «Алыстан сәлем береді — әдепті елдің баласы»
- «Сәлем — әдептіліктің белгісі»
Ұйымдастыру сәті
Тәрбие сағаты жылы лебізден, ізетті амандасудан басталады. Қонақтармен, үлкендермен, қатарластармен дұрыс амандасу — тәрбиенің айнасы.
Үлкенге де сіз,
Кішіге де сіз.
Бас иеміз құрметпен,
Баршаңызға біз.
І бөлім: «Алыстан сәлем береді — әдепті елдің баласы»
Бұл бөлімде оқушылар қазақ жерінің қонақжайлығы, елдің бірлігі, тарих пен дәстүрдің сабақтастығы туралы жыр жолдарын оқып, ой бөліседі. Сонымен қатар, елге танымал билерді еске түсіру арқылы даналықтың қайнарын таниды.
Өлеңнен үзінді (1-оқушы)
Қазақ жері — қонақжай төрлер жері,
Қазақ жері — қос сақтай ерлер жері.
Елі кедей болмаған — жері байтақ,
Едігедей, Бабырдай шерлер жері.
Өлеңнен үзінді (2-оқушы)
Мәнге толы қазағымның ғұмыры,
Сан асылдың ашылып тұр тұғыры.
Кеше ғана керексіз ғып тастаған —
Ғажап екен әдеті мен ғұрпы.
Өлеңнен үзінді (3-оқушы)
Ел тарихы, жер тарихы — өзіміз,
Болашақтың қасиетті көзіміз.
Барлық ұлтпен бауырласа жетерміз,
Ақ-қараны тіліп тұрса сөзіміз.
Тақырыпты тереңдету: билерді тану
Тақтадағы тұлғаларды атай отырып, оқушылар шешендік дәстүрдің өкілдерін еске түсіреді:
- Қаз дауысты Қазыбек би
- Төле би
- Әйтеке би
ІІ бөлім: «Сәлем — әдептіліктің белгісі»
Сәлемдесудің мәні
Амандасу — адамгершіліктің, ізеттіліктің көрінісі. Қазақ салтында адам шын құрметін білдіріп, оң алақанын жүрек тұсына қойып, бас изеуі мүмкін немесе қол алысып амандасады. Бұл — «Сізді сыйлаймын, амандығыңызды тілеймін» деген ишара.
Тәуліктің үш мезгілінде амандасу мәдениеті
«Қайырлы таң», «Қайырлы күн», «Қайырлы кеш» сөздері — күнделікті қарым-қатынасты жылытатын ізгі ниет.
Сәлемдесудің үлгілері
- — Сәлеметсіз бе? — Сәлеметте болыңыз!
- — Аман-саусыз ба? — Аман-сау болыңыз!
- — Аман-есенсіз бе? — Аман-есен болыңыз!
-
Отбасы жағдайын сұрау: «Үй-іші аман ба?», «Бала-шағаңыз аман ба?», «Деніңіз сау ма?»
-
Араб тілінен енген дәстүрлі амандасу: «Ассалаумағалейкум!» — «Уағалайкүмассалам!»
Маңызды ескерту: қолмен алыстан «Сәлем!» деп ишарат ету қазақтың сәлем беру әдебіне сай келе бермейді. Мұндай тәсіл көбіне Еуропа мәдениеттерінде жиі кездеседі.
Нақыл сөз — ойдың өзегі
«Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы қария сәлем береді».
«Жақсы сөз — жанға қуат».
Бұл сөздер жасқа қарамай, сыйластықтың өлшемі — ізет екенін аңғартады: жол жүріп келген қонаққа, ауылға алғаш ат басын тіреген жанға үлкендердің өзі барып сәлем беруі — құрметтің биік үлгісі.
ІІІ бөлім: мақал-мәтел сайысы (көрініс)
Оқушылар амандасу, қонақ күту, сыйластық туралы мақал-мәтелдерді диалог түрінде айтады. Бұл бөлім тіл мәдениетін дамытып, қазақы қарым-қатынастың табиғи әуезін танытады.
Абзал: Ассалаумағалейкум! «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сәлем береді» демекші, қалыңыз қалай?
Әбдірахман: «Келгенше қонақ ұялады, келген соң үй иесі ұялады» — төрге шығыңыз, қонақ болып кетіңіз.
Абзал: «Қонағын сыйласа, төрге шық» — төрге шығайын.
Әбдірахман: «Жат асына қарайды, дос басына қарайды» — асқа отырыңыз.
Абзал: «Жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын».
Әбдірахман: «Досыңның тамағын қасыңдай іш» — ала отырыңыз.
Абзал: Рақмет! «Досы жоқ адам — тұзы жоқ тағам».
Әбдірахман: «Жылқы кісінегенше, адам сөйлескенше» — танысып-біліскен де ғанибет.
Абзал: «Мыңның түсін танығанша, бірдің атын біл» — есіміңіз кім?
Әбдірахман: Есімім — Әбдірахман. «Көрген жерде ауыл бар деп» — келіп тұрыңыз.
Абзал: «Қонаққа кел демек бар, кет демек жоқ» — енді қайтайын.
Әбдірахман: «Қонағыңнан алтын алма, алғыс ал» — жолыңыз болсын!
Сергіту сәті
Тәрбие сағаты ән мен күйге ұласып, оқушылардың өнері арқылы көңіл серпілісі жасалады: күй, ән, ұлттық би.
- Би: «Қаражорға»
- Ән: «Бақытты біздер баламыз»
IV бөлім: «Сәлем беру — мәдениеттіліктің белгісі»
Үлкенді құрметтеу — ата дәстүр
Халқымыз үлкенді сыйлап, алдынан қия өтпеуді дәстүрге айналдырған. Қарттарға сәлем берудің өзінде мейірім, қамқорлық, жарасым жатыр. Кездескенде кіші адам үлкен кісіге сәлем бермей өтіп кетсе, ол әдепсіздік болып саналады.
Қазақ дәстүрінде үлкен кісіге таныса да, танымаса да сәлем беру — қалыптасқан әдеп. Ертеде жол үстінде келе жатқан адам ауыл сыртындағы қарияға жақындағанда аттан түсіп, айрықша құрметпен сәлемдескен.
Көріністер: дәстүрлі сәлемдесу үлгілері
І көрініс: Қария мен жас жігіт
Жас жігіт: Ассалаумағалейкум, ата!
Қария: Уағалайкүмассалам, балам!
Жас жігіт: Дені-қарныңыз сау ма, аман-есенсіз бе?
Қария: Құдайға шүкір, балам, жүріп жатырмыз.
Жас жігіт: Бала-шағаңыз есен-сау ма?
Қария: Тегіс аман-есен өсіп-өніп жатыр.
ІІ көрініс: Әже мен қыз
Қыз: Армысыз, әже?
Әже: Бар бол, балам!
Қыз: Үй-іші, бала-шағаңыз аман ба?
Әже: Тәңірге тәуба, барлығы күйлі-қуатты, аман-есен.
Қыз: Ылайым жақсы болсын.
Әже: Өзіңе де Алланың нұры жаусын, балам!
Сәлемдесудің әр халықта өзіндік түрлері бар: бір жерде бас иеді, бір жерде алақанды түйістіріп маңдайға тигізеді, ал қазақта жүрек тұсына алақан қою — ерекше ілтипаттың белгісі.
Оқушылар шығармашылығы: «Жақсы сөз — жарым ырыс»
Оқушылар алдын ала дайындаған шығармашылық жұмыстарын ұсынады: суреттер, шағын шығармалар, өлең шумақтары, мақал-мәтелдер. Бұл бөлім балалардың ойлауын, тіл байлығын және ұлттық құндылықтарға деген ықыласын арттырады.
Тәрбиелік шумақ
Көп жасаған қария —
Ақылы теңіз — дария.
Көп өнеге сөзі бар,
Сөзі соқпақ, өзі нәр.
Ата салты — ардақты,
Әрбір сөзі — салмақты.
Сол сөздерді ұқпасаң,
Тістерсің бір күні бармақты.
Ой толғау және қорытынды
Ой түйін
Амандасу — әдептіліктің айқын белгісі. Адамның мәдениеті мен тәрбиесі ең алдымен сәлемінен танылады. Үлкенді сыйлау, кішіні қамқорлау — ата-бабадан қалған өнеге.
Күнделікті әдетке айналсын
Кездескенде «Қайырлы күн!», «Қайырлы кеш!», «Көріскенше күн жақсы болсын!» деп айту — бір-бірімізге жылулық сыйлайды. Халықтың амандасу мәдениетінде терең тәлім-тәрбие жатыр.
Шаттық шеңбері
Оқушылар таспаларды кезектесе алып, достық пен бірлікке үндейтін өлең жолдарын айтады.
Достығымыз, достар, арылмасын,
Пейіліміз кенейсін, тарылмасын.
Жиі-жиі бас қосып сыр шертсек,
Жүрегіміз қалайша жарылмасын.
Күніміз күлкі бола берсін,
Қуанышқа көңіліміз тола берсін.
Нұрлы аспан астында, аясында,
Басымызға бақ келіп қона берсін.
Зұлымдықтан әрқашан жиренейік,
Адалдықты сүюді үйренейік.
Бірлікпенен тірлікті ұштастырып,
Бір әдемі ғажайып күйге енейік.
Қорытынды сөз
Бұл тәрбие сағатының түйіні — сәлемдесу арқылы адам өз мәдениетін танытады. Бүгін естіген өнегелі сөздеріңізді үлгі етіп, ізетті, кішіпейіл, елгезек болып өсіңіздер.