Қаһарлы сөз
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Білімділік
Оқушылардың тіл туралы білімін жетілдіру, өз тіліне және туған жеріне құрметпен қарауға баулу.
Дамытушылық
Мемлекеттік тілдің өркендеуіне үлес қосуға, тілді сүюге, оның мәртебесін биік ұстауға тәрбиелеу. Әр ұлттың өзіне тән ерекшелігі, салт-дәстүрі, діні және тілдік болмысы бар екенін ұғындыру.
Тәрбиелік
Ой-өрісті кеңейту, дүниетанымды тереңдету, сөздік қорды молайту және жұрт алдында еркін ауызша сөйлеуге үйрету.
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Буклеттер
- Жайма қағаздар
Сабақтың барысы: ұйымдастыру және ой ашу
Кіріспе шумақ
Қуан, далам! Қуанатын күн бүгін,
Тіл туралы заңым енді күшіне енді.
Қуан, халқым! Сүйінші! — деп ақын ұлың жырласын.
Диалог: тіл не үшін керек?
Аружан: Досым, бүгін не үшін жиналғанымызды білесің бе?
Қамажай: Иә. Бүгін «Тілдің мерейі — елдің мерейі» атты сынып сағаты өтеді.
Аружан: Тіл не үшін керек?
Қамажай: Тіл — бір-бірімізбен сөйлесу, ойды түсіндіру үшін қажет. Мұғалім тіл — қарым-қатынас құралы екенін айтқан.
Аружан: Онда неге адамдардың бәрі бір тілде сөйлеспейді? «Ана тілі» деп бөлудің мәні не?
Әділет: Әр адамның өз анасы болатыны сияқты, әр халықтың да өз тілі мен өз Отаны бар.
Ғани: Ана тілі — ананың ақ сүтімен бойға дарыған қасиетті тіл.
Несібелі: Қазақ тілі — мемлекеттік мәртебеге ие. Ендеше оның өрісін кеңейту, қолданыс аясын ұлғайту — біздің ортақ міндетіміз.
Негізгі ой
Тіл — ұлтты ұлт ететін басты белгі. Ол халықты бір-бірінен ажыратып қана қоймай, жақындастырып, түсіністікке жеткізеді.
Түйін: Тілді сақтау — ұлт ретінде сақталудың кепілі.
Қазақ тілін терең меңгеру арқылы өнер мен білімнің, мәдениет пен ғылымның биігіне ұмтыламыз; тарихымызды зерделеп, болмысымызды танытамыз. Өз тілімізді құрметтеу — өзге тілдер мен мәдениеттерді де қадірлеуге жол ашады.
Өлең — тілдің жүрекке жетер дәлелі
С. Мәуленов
Сол тіліммен дүниені атадым,
Таптым бүкіл тіршіліктің атауын.
Жатты онда уыз сүті ананың,
Жатты онда аманаты атаның.
Сол тіліммен махабатқа тіл қаттым,
Сол тіліммен талай гүлді жинадым.
Сол тіліммен сәбилерді сөйлеттім,
Сол тіліммен көз жастарын құрғаттым.
Сол тіліммен аспан көрдім, жер көрдім,
Сол тіліммен көгергенше жер бердім.
Сол тіліммен дүниеден кетемін,
Сол тіліммен дүниеге мен келдім.
Ә. Тәжібаев
Туған тілім — тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сөз ойдағы.
Өссе тілім — мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім — мен бірге өшемін.
Аяжанның үндеуі
Ана тілім — бәрің сөйлер шежірем,
Тілсіз нені білдіре алам, не білем?
Тілім барда ғана мынау ғаламның
Кілтін табар саналысы сезінем.
О, адамдар, қадіріне жетіңдер,
Ана тілін — анаңдай сыйлап өтіңдер!
Тілді менсінбеу туралы ой
Нұржан: Кейде ана тілін сыйламайтын, білгісі келмейтіндер де кездеседі. Бұл туралы не айтамыз?
Айбол (Сарноғаевтан):
Ана тілін білмеген — ақылы жоқ, желікбас.
Ана тілін сүймеген — халқын сүйіп жарытпас.
Саяжан (Ғ. Мүсірепов): Ана тілін ұмытқан адам өз халқының өткенінен де, болашағынан да қол үзеді. Ана тілін өгей ұлдар ғана менсінбейді. Сондықтан өз тілімізге де, өз ұлтымызға да өгей болмайық.
Саламат: Қазақ тілі — Абай, Шоқан, Мағжан, Мұхтар, Ғабит, Сәбиттей алыптардың тілі. Мен ана тілімде сөйлей алатыныма қуаныштымын.
Мемлекеттік тіл: мәртебе және жауапкершілік
Құқықтық негіз
- 1995 жыл, 30 тамыз: Қазақстан Республикасының Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік тіл болып бекітілді.
- 1997 жыл, 11 шілде: «Тіл туралы» Заң қабылданып, 4-бапта Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі — қазақ тілі екені көрсетілді.
Көптілділік мәдениеті
Қоғамда қазақ тілі — өзек, ал өзге тілдерді меңгеру — мүмкіндікті кеңейтетін арна. Қадыр Мырза Әлі айтқандай: «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте».
Әл-Фараби, Ш. Уәлиханов, Мұхтар Әуезов, Олжас Сүлейменов сынды тұлғалар бірнеше тілді меңгеріп, білім көкжиегін кеңейтті. Біз де мектепте қазақ тілімен бірге орыс және ағылшын тілдерін үйреніп, заманауи коммуникацияға бейімделеміз.
Тіл жанашырлары
Қазақстан — көпұлтты мемлекет. Бұл ортада тегі басқа болғанымен, тілегі бір, жүрегі бір тіл жанашырлары да аз емес. Олардың қатарында М. Шахановпен бірге өзге ұлт өкілдері: Надежда Лушникова, Майа Веронская, Асылы Осман сияқты азаматтар бар. Асылы Османның мемлекеттік тілге құрмет туралы ойлары — көпке үлгі.
Көріністер: сөздің құдіреті
Көрініс 1: «Төле бидің жұмбағы»
Сахнаға үш би шығады. Интерактивті тақтада билердің суреті көрсетіледі. Төле би жастарға он түрлі жұмбақ айтады: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Қазыбек би жұмбақты шешуге рұқсат сұрайды.
Қазыбек би:
Бір — бірлігі кеткен ел жаман.
Екі — егесіп өткен ер жаман.
Үш — үш бұтақты шідерден шошынған ат жаман.
Төрт — төсектен безген жас жаман.
Бес — белсеніп шыққан жау жаман.
Алты — асқынып кеткен дерт жаман.
Жеті — жас келіншек жесір қалса сол жаман.
Сегіз — серпілмеген қайғы жаман.
Тоғыз — торқалы той, топырақты өлімге бас көрсетпесе сол жаман.
Он — кәрілікке дауа болмас.
Төле би: Дәл тауып шештің. Ойы да, тілі де жүйрік тұлпарым!
Әйтеке би:
Уа, халайық! Көсіліп шабар жерің бар,
Тау көтерген елің бар,
Атадан қалған сара жолың бар.
Тіл қадірін білер болсаңдар!
Көрініс 2: «Сөз қадірі»
Өте ерте заманда бір шешен қария дүниеден өтерінде баласына асыл мұрасы бар екенін айтады. Бала оны іздеп таба алмай, абзал қарияға келеді.
Әкесі: Балам, мен көп ұзамай дүние салам. «Әкем қазына қалдырмады» деп өкпелеме. Ел ішінде қалдырып бара жатқан асыл мұрам бар. Соны іздеп тап, қадірле, қастерле.
Бала: Ата, әкем маған қандай қазына қалдырды? Іздеп таба алмадым. Мүмкін сіз білетін шығарсыз?
Қария: Әкеңнің сөзі рас, балам. Оның саған қалдырған мұрасы — тіл. Тілден қымбат қазына, байлық жоқ.
Мақал-мәтелдер: тілдің халық даналығы
Жиі айтылатын нақылдар
- Тіл тас жарады, тас жармаса — бас жарады.
- Дәлелсіз сөз — желмен тең.
- Ине көзінен сынады, шешен сөзінен сынады.
- Піл көтермегенді — тіл көтереді.
- Сөз тапқанға — қолқа жоқ.
- Жеті жұрттың тілін біл — жеті түрлі ілім біл.
- Шебердің қолы ортақ, шешеннің сөзі ортақ.
- Қаһарлы сөз — қамал бұзар.
- Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ.
- Айтылған сөз — атылған оқпен тең.
Тілдің қуаты туралы
- Бал тамған тілден — у тамған.
- Тауды, тасты жел бұзар, адамзатты сөз бұзар.
- Жақсы сөз — жарым ырыс.
- Жақсы байқап сөйлер, жаман шайқап сөйлер.
- Тіл қылыштан — өткір.
- Ана сүті бой өсіреді, ана тілі — ой өсіреді.
- Жыланның уы тісінде, адамның уы — тілінде.
- Көре-көре көсем боларсың, сөйлей-сөйлей шешен боларсың.
- Тілден артық қазына жоқ.
- Сүңгі жарасы бітер, тіл жарасы бітпес.
Шығармашылық тапсырма
Үй тапсырмасы ретінде тіл туралы шағын шығарма жазу ұсынылады. Дайын жұмыстар тыңдалып, мазмұны мен тіл мәдениетіне назар аударылады.
Қорытынды
Мұзафар Әлімбаевтың жыр жолдары
Тілің — халқың, халқың — тілің, қос егіз!
Екеуінің саясында өсеміз.
Халық пен тіл — жасай берер қос емен,
Саясында көгереді көсегең.
Сіз бен біз де бұ дүниеден көшеміз.
Жасай бермек, жасайды сол қос егіз!