Отбасының түрлері
Толық емес отбасындағы ана мен баланың қарым-қатынасы
Отбасында адам бойындағы асыл қасиеттер қалыптасып, жарқырай көрінеді. Отанға деген ыстық сезім – ең алдымен жақындарына, туған-туысқандарына деген сүйіспеншіліктен басталады.
Н. Ә. Назарбаев
Зерттеу мақсаты
Толық емес отбасындағы ана мен баланың қарым-қатынасын зерттеу.
Негізгі ой
Баланың мінезі, қауіпсіздігі мен құндылықтары ең алдымен отбасы ішіндегі өзара сыйластық пен түсіністіктен бастау алады.
Кіріспе
Отбасы – адам баласының өсіп-өнер алтын ұясы. Адам өміріндегі ең қуанышты, ең қызық кезеңдердің көп бөлігі осы шаңырақта өтеді. Бала өмірінің алғашқы күнінен бастап ата-ана тәрбиелік міндетін атқаруға кіріседі.
Ерлі-зайыптылар арасындағы сыйластық, өзара түсіністік, бір-бірін құрметтеу және тұрмыстық-әлеуметтік мәселелерді пайыммен шеше білу – отбасының берекесін арттыратын басты тірек. Ата-ананың татулығы – отбасының күре тамыры: ол баланың тәрбиесіне де, әлеуметтік күйіне де тікелей ықпал етеді.
Отбасы тәрбиесінің өзегі
- өзара ынтымақтастық пен түсіністік;
- ата-ананың күнделікті үлгісі мен жауапкершілігі;
- баланың рухани, мәдени және еңбек дағдыларын біртіндеп қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының тәлім-тәрбие тұжырымдамасында тәрбиенің негізгі міндеті – дені сау, ұлттық сана-сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, ар-ожданы мол, мәдениетті, парасатты, еңбекқор, іскер тұлға тәрбиелеу деп көрсетіледі. Бұл міндеттің бастау бұлағы – отбасы.
Отбасы – «шағын мемлекет»
Отбасы мүшелерінің жасы әртүрлі болғанымен, олардың арасында рухани жақындық пен ортақ мақсат бар. Қасым Аманжоловтың «Отбасы – шағын мемлекет, мен – президент, сен – премьер» деуі бекер емес: әр отбасының өз тәртібі, жауапкершілік бөлінісі, ішкі мәдениеті мен құндылықтары болады.
Дәстүрдің тәрбиелік мәні
«Отан отбасынан басталады» деген сөздің мәні – баланың елге, қоғамға қатынасы ең алдымен үй ішіндегі сыйластық пен тәртіптен қалыптасатынында.
«Ұяда не көрсең…» қағидасы
Жас отаудың түтіні түзу шығуы көбіне-көп үлкен үйден көрген өнегеге байланысты. Бала ата-ананың сөзіне ғана емес, қарым-қатынасына қарап өседі.
Отбасындағы адалдық, мейірімділік, жауапкершілік пен кешірімділік бала жүрегіне шын ықыласпен орнығады. Қазақ отбасында әуелі әке, содан кейін ана – «жанұя мектебінің ұстаздары». Ең басты талап – баланың әдепті болып өсуі.
Ерлі-зайыптылар мәдениеті және бала тәрбиесі
Үй ішіндегі әдептің бастау көзі – ата-ананың бір-біріне қарым-қатынасы. Балалар үшін әке беделі көбіне ананың сөзі, іс-қимылы, көзқарасы арқылы қалыптасады. Сондықтан ерлі-зайыптылардың бала көзінше бір-біріне дөрекі сөз айтуы, дауыс көтеруі немесе кикілжіңді ушықтыруы – баланың психикасына ауыр салмақ түсіреді әрі келешекте қайталанатын жағымсыз дағдының «ұрығын» себеді.
Тәрбиелік ұстанымдар
Бірізді талап
Әке талап еткен нәрсені ана қолдап, ортақ ұстаным сақталғанда ғана балада сенім мен тұрақтылық қалыптасады.
Жазалау емес, түсіндіру
Тым еркелету де, ұрып-соғу да – шектен шығу. Дұрысы – мейіріммен талап қою, әрекетті талдап, дұрыс қылықты нақты атап көрсету.
Бала еліктегіш әрі иланғыш. Сондықтан отбасындағы орынсыз сөз, кекесін, бір-бірін кемсіту сияқты қарым-қатынастар бала тәрбиесіне үлкен нұқсан келтіреді.
Еңбек тәрбиесі: дағдыны ерте бастау
Баланың мінез ерекшеліктерін қалыптастыруда отбасындағы еңбек тәрбиесі ерекше орын алады. Әр еңбек түрі бірдей қызықтыра бермейтіндіктен, балаға берілетін тапсырма оның жасына, қызығушылығына және ойын мазмұнына жақын болғаны дұрыс.
Еңбекке баулуды сәби кезінен бастау керек: мектеп жасына дейінгі кезеңде еңбек элементтерін ойынмен ұштастыру тиімді.
Ойшылдар ескерткен қағида
К. Д. Ушинский: «Мінезді қалыптастыру үшін де мінезбен әсер ету керек».
Абай қара сөздерінде ата-ананың балаға жалған уәде беріп, алдауы кейін баланың алдамшылыққа бейім болуына себеп болатынын ескертеді.
Отбасының бала тәрбиесіндегі рөлі
- Отбасы ықпалы тәрбиелік әсерлердің ішінде ең басымдысы.
- Отбасы – өркениетті, зайырлы, құқықтық қоғамның негізгі буыны.
- Жеке тұлғаны әлеуметтендіру, рухани-адамгершілік құндылықтарды сіңіру және еңбек дағдысын тәрбиелеу осы ортада басталады.
- Ұлттық дәстүрдің жалғастығы отбасы арқылы беріледі.
- Баланың мамандықты саналы таңдауына бағыт-бағдар беруге ықпал етеді.
- Болашақ отбасылық өмірге дайындау – маңызды міндет.
Отбасының түрлері: толық және толық емес
Толық отбасы
Толық отбасында ата-ана, балалар және көбіне екі жақтың да аға ұрпақ өкілдері – ата мен әже болады. Мұндай құрылымда бала үлкендердің тәлімін көбірек көріп, рөлдік үлгілерді (әке, ана, ата, әже) қатар қабылдайды.
Толық емес отбасы
Толық емес отбасы – баланың ата-анасының біреуі ғана болатын отбасы. Бұл жағдай ажырасуға немесе ата-ананың біреуінің қайтыс болуына байланысты қалыптасуы мүмкін. Заң аясында алимент төлеу, жәрдемақы тағайындау секілді әлеуметтік тетіктер қарастырылған, сондықтан толық және толық емес отбасы да мемлекет қорғауында.
Неке мен отбасын қорғау
Неке мен отбасын қорғау екі түрде жүзеге асады: юрисдикциялық және бейюрисдикциялық.
Юрисдикциялық қорғау
Құқық бұзылған немесе даулы жағдайларда өкілетті органдар арқылы жүзеге асырылады: сот, прокуратура, АХАТ, қамқоршылық органдары, ішкі істер органдары, әкімдіктер. Мысалы, әкімдіктер ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды есепке алып, оларды отбасыларға орналастыруға көмектесуге міндетті.
Бейюрисдикциялық қорғау
Азаматтар мен ұйымдардың мемлекеттік органдарға жүгінбей-ақ, өзара келісім және әрекет арқылы мүддені қорғауы. Мысалы, тараптар баланың құқығын сақтау үшін мәселені диалог арқылы шешуге ұмтылады.
Қазіргі ахуал: тәуекелдер және салдары
Бүгінгі таңда отбасы күрделі кезеңді бастан өткеріп отыр: ажырасудың көбеюі, толық емес отбасылар санының артуы, жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылық, тәрбиелік сапаның төмендеуі және қоғамдағы жат қылықтар осы саладағы жауапкершіліктің әлсіреуіне байланысты жиілеп барады.
Толық емес отбасында өскен баланың жиі кездесетін күйі
Кей балалар қамкөңіл, тез ренжігіш, күйгелек болып өседі; аналық мейірімді көбірек аңсайды. Кей жағдайда әлеуметтік белсенділіктен қашқақтау, қоғамдық пайдалы еңбекке қатысқысы келмеу секілді мінездік қиындықтар байқалуы мүмкін. Бұл – міндетті түрде бәрінде болады деген сөз емес, бірақ тәуекел жоғары екенін ескертеді.
Ананың бала тәрбиесіндегі орны
М. Әуезов: «Адам баласы бір үлгі алуда ең әуелі шын жүрегімен сүйген кісісінен алады. Сол сүйген кісісінен сүйіп алған үлгі жүрегіне анық орнайды… Біз адамшылығымызға ірге болатын қылықты, әкеміз қандай ғалым болса да, қой сауып, тезек теріп жүрген анамыздан аламыз».
Бала үшін туғанынан көз алдында сөзімен де, ісімен де үлгі болатын адам – ана. Анасының аузынан шыққан сөзді қайталап өскен бала жақсы мен жаманды бірден ажырата бермеуі мүмкін. Сондықтан баланың парасатты, мәдениетті, көркем мінезді болып өсуі үшін, ең алдымен, ата-ананың өзі сөйлеу мәдениетін, қарым-қатынас әдебін түзеп алғаны маңызды.
Балаға сөз беру: сөйлесу мәдениетінің құны
Кей үйлерде балалардың өзінен-өзі жасып, жауаптасуға қиналатынын, тіпті есімін дұрыс айтуға да батылы жетпейтінін кездестіруге болады. Мұны «ұяңдық» немесе «әдептілік» деп қабылдау – қателік: көп жағдайда бұл жасықтық пен ынжықтыққа айналып кетуі мүмкін.
Мұндай мінездің басты себептерінің бірі – баламен сөйлесуге ерте бастан мән бермеу. Бала сұрақ қойғанда жауап бермей, жекіру; қонақ келгенде дастарқан басына жолатпай, сыртқа қуу сияқты әрекеттер сәби көңілін жаралайды. Соның салдарынан бала адаммен тілдесуге жаттыға алмай, сөздік қоры жұтаңдап, тұйық әлемге қамалып қалады.
Практикалық бағыт
Сұраққа жауап
Бала «неге?» десе, қысқа болса да нақты жауап беріңіз. Бұл сенімді күшейтеді.
Диалог әдеті
Күніне бірнеше минут баланың күні қалай өткенін сұрап, шыдаммен тыңдаңыз.
Құрмет тілін көрсету
Үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу – бұйрықпен емес, үлгімен сіңеді.
Адам тану қабілеті – қарым-қатынаста қалыптасады. Балаға сөз беру, сөйлесуге үйрету, ойын тыңдау – оның тұлғалық тұтастығын бекітетін ең қарапайым әрі ең әсерлі қадамдардың бірі.