Баяндама тақырыбы Музыкаға баулу Педагогикалық көзқарас тұрғысынан алғанда музыкалық білім беру тәрбиелеу арқылы қалыптастыру үрдісі - тұлғаға эстетикалық, этикалық әсер ету

Музыкалық тәрбиенің мақсаты және баланың қызығушылығы

Оқытудың білімділік, тәрбиелік және дамытушылық мақсаттарын біртұтас қарастыра отырып, әрбір оқушының қызығушылығын арттыру үшін сабақта шығармашылықпен жұмыс істеу қажет. Әйгілі ғалым В. А. Сухомлинский «Жүрегімді балаларға арнадым» еңбегінде: «Сөзбен жеткізілмейтін нәзік сезімдерді әуен арқылы жеткізуге болады» деп атап көрсетеді.

Музыкалық тәрбиені бастағанда музыкалық дыбыс әлемі ерекше құбылыс екенін ескеріп, баланы оған күшпен итермелемей, байқатпай қуаныш сезімін оята отырып енгізу маңызды. Әрбір балаға, оның дарындылық деңгейіне қарамастан (алғашында қызығушылығы байқалмаса да), музыка әлеміне «кіретін кілтті» табуға болады.

Біз баланы ана тілін сүюге, сұлулық пен поэзияны сезінуге қалай үйретсек, дәл солай музыканы сүюге де үйретуіміз керек. Кішкентай балалармен жұмыс істеудегі ең басты қағида — жас ерекшелігіне сай тәсілдермен, ойын арқылы, мәжбүрлеусіз қызықты орта құрып, музыкаға деген сүйіспеншілікті ояту.

Бастапқы кезеңдегі қиындықтар: қызығушылықты жоғалтпау

Оқу үдерісінде байқайтыным: балалар алғашқы сабақтарда фортепианода тезірек ойнауға асығады. Ал нота сауаттылығын меңгеру кезеңінде (скрипка және бас кілті, ноталардың орналасуы, ұзақтықтары) кейбір, әсіресе шыдамсыз балалардың қызығушылығы бәсеңдеуі мүмкін.

Қиындықтардың бір бөлігі пианистік дағды қалыптастыру барысында да кездеседі. Мысалы, стаккато (үзік, қысқа), легато (байланысты), нон легато (бөлек, бірақ жұмсақ) ұғымдарын түсіндіргенде, бала стаккатода қолын шамадан тыс тез тартып алады, нон легатода қолды дұрыс алмастырмайды, ал легатода алдыңғы дыбысты «жібермей», келесі дыбысты басып қояды.

Ойын арқылы үйрету: артикуляцияға арналған тәсілдер

Стаккато, нон легато, легатоны үйрету үшін балаларға түсінікті бейнелік ойындар тиімді. Біз «Доп», «Жапырақ» және «Жұлдызқұрт» ойындарын қолдандық:

«Кемпірқосақ» әдісі: ноталарды түспен меңгерту

Балалардың нота сауатын тезірек игеруі үшін түрлі-түсті гамманы қолдануға болады. Біз ноталарды әртүрлі түспен жазып, бұл тәсілді «Кемпірқосақ» деп атадық. Кемпірқосақтың жеті түсі арқылы ноталардың орналасуын есте сақтау жеңілдейді:

Ырғақты сезіну: тыңдау, қимыл және сөз ырғағы

Ырғақты сезінуге балаға алдымен тыңдатылған әуен көмектеседі. Әуеннің алғашқы көңіл күйін қимыл арқылы түсіндіру маңызды, сондықтан бастапқы дайындық кезеңінде әуендік қимылдар мен ырғақтық жаттығуларды көбірек ұсынған жөн.

Мысалы, «Ай-ша», «ги-та-ра», «са-мо-ход» сияқты буынға бөлінетін сөздерді айтқызу арқылы балалар күшті және әлсіз үлесті оңай қабылдайды. Негізінде бала ырғақпен өте ерте танысады: әлди, қол шапалақтау, тербетіліп ұйықтау, ойыншық атқа міну — мұның бәрі уақыт пен өлшемді сезінудің бастапқы тәжірибелері.

Жаңа әуеннің ырғағын тез танып, есте сақтау үшін ырғақты балаларға таныс бейнелермен байланыстырып, қарапайым әрі салыстырмалы сөздермен түсіндіру пайдалы.

Нота ұзақтықтарын түсіндіру: «баспалдақ» бейнесі

Әнмен үйрену: күрделі ырғақты жеңілдету

Сәбилерге арналған көптеген шығармаларда ырғақтың қиын тұстарын түсінуге әуенге жазылған сөздер көмектеседі. Әрине, шығарма толық жатталғаннан кейін оқушы әндетпей, тек ойнауы тиіс. Бірақ бастапқы кезеңде ұстаздың шығарманы сөздерімен бірге үйретуі нотаны талдауды айтарлықтай жеңілдетеді.

Шығарма тұтастай игерілгеннен кейін ноталарға қарап оның ырғағын сараптау дағдысын қалыптастыру маңызды — бұл сөзсіз (мәтінсіз) шығармаларды талдауды жеңілдетеді.

Алғашқы оқу кезеңінің шешуші мәні

Музыканттың болашақ тағдырында алғашқы оқу кезеңі шешуші рөл атқарады. Бұл — болашақта алып бәйтерек болып өсетін дәнді отырғызумен тең. Г. Г. Нейгауз айтқандай, дарынды «жасап шығару» мүмкін емес, бірақ оның өсіп-өркендеуіне қолайлы орта құруға болады және ол қажет те.

Негізгі пианистік және музыкалық дағдылардың іргетасы дәл осы бастапқы кезеңде қаланады. Сондықтан баланың есту қабілетін алғашқы дыбыстан бастап тәрбиелеп, сонымен бірге пианистік аппараттың еркіндігін қалыптастыру, қолдың барлық буындарының үйлесімді жұмысын үйрету керек.

Қолдың еркіндігі: дұрыс отырыс және бұлшықетті бос ұстау

Ең жиі кездесетін қателік — қолдың сіресіп қалуы. Бұдан сақтану үшін дыбыстың сапасы орындаушының аспап басындағы еркіндігіне тікелей байланысты екенін үнемі ескерткен дұрыс. Отырғанда клавиатураға қойылған қол горизонталь қалыпта болуы керек. Тек дұрыс отырған кезде ғана саусақ, буын, шынтақ, иық және жалпы дене еркін қозғалады.

Орындықтың биіктігі мен қашықтығы да маңызды: орындық арқасы мен клавиатураның алдыңғы жиегінің арасы созылған қолдың ұзындығына сай келіп, саусақтар қара клавишаларға еркін жететіндей болуы тиіс. Сабақ барысында баладан жиі «Ыңғайлы ма?» деп сұрап отырған жөн.

Көп жағдайда балалар клавишаны басқанда қолын «тоқтатып», дыбысты дұрыс шығара алмай қалады. Дұрыс дағды — бір саусақпен басқанда да қолдың қалықтағандай еркін болуы, сіреспеуі және барлық қол бөліктерінің табиғи бірлікте қимылдауы. Сондай-ақ клавишадан көтергенде саусақтар тартылып кетпей, алақан босаң болуы қажет.

Қол қойылымын үйретуде оны «сездірмей» қалыптастырған тиімді: ұстаздың қолымен бағыттау арқылы баланың қолын босаң, иілген күйде ұстауды үйретіп, күштің бүкіл қол арқылы саусақ ұшына дейін біркелкі «ағып» баруын су шлангымен салыстырып түсіндіруге болады. Денені бос ұстау үшін ойнаудың алдында бірнеше минут жеңіл гимнастика жасау да пайдалы.

Қорытынды