Әйел киіміне мысал
Ұлттық білім берудің өзегі: дүниетаным, құндылық және мазмұн
Қазіргі күні ұлттық білім беру туралы көп айтылып жүр. Оның өзегі ретінде ұлттық дүниетаным мәселелерін жүйелі түрде қолға алу қажет. Өйткені ұлттың болашағы — біздің негізгі мақсатымыз. Сондықтан білім берудегі әрбір әрекет ұлттық сипатты, рухани мазмұнды нақты қамтамасыз етуге бағытталуы шарт.
Ұлттық мәдени мұра, рухани қазына, елдің салт-дәстүрі, тілі мен ділі — ұлттың рухани өмірін сақтаудың ғана емес, оны байытудың да тірегі. Біздің міндетіміз — дәстүр мен тарихи құндылықтарды, әсіресе ұлттық сана-сезімді қазіргі адамзат өркениетінің биігіне көтеру. Сонымен бірге өз төл мәдени байлығын терең меңгермеген адам әлемдік өркениетті де толық игере алмайтынын естен шығармау керек.
Ұлттық модель және жаңартылған әдіснама
Білім беру процесінің ұлттық моделін қалыптастыру үшін қазіргі әдіснамалық және әдістемелік негіздерді жаңаша құру қажет. Бұл ретте төл оқулықтар мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Тағы бір маңызды жайт: бүгінгі күнгі көп ақпарат тез ұмытылып қалады, ал халықтың салт-дәстүрін, ұлттық ерекшеліктерін, фольклорын ғылыммен ұштастыра оқытсақ, ол білім терең орнығып, ұмытылмайды. Себебі мұндай білім ұлттың өмір сүру қалпын, дүниені тану тәсілін бейнелейді.
Инновация деген не?
Инновация — латын тілінен аударғанда «жаңарту, жаңалық, өзгерту» деген мағынаны білдіреді. Білім беру саласында жаңа оқыту құрылымын жасауда жоғары белсенділік, жаңа әдістер мен инновациялық ұстаным қажет.
Физиканы ұлттық құндылықтармен сабақтастырудың өзектілігі
Бүгінгі күн талабы — физика пәнін оқыту процесін ұлттық идея мен ұлттық құндылықтар негізінде ұйымдастыру. Бұл уақыт күттірмейтін мәселе. Ұлттық құндылықтарды ғылыммен байланыстыра жаңғырту дегеніміз — өткенді сол қалпында қайталау емес; керісінше, қоғам мен уақыттың сипатына сай өркениетке сүйенетін білім мазмұнын құру.
Өркениет — оқыту арқылы санамызда қалыптасатын ұғымдар жүйесі және оның көрінісі ретіндегі техникалық, технологиялық, экономикалық, ұйымдастырушылық білімдер мен біліктіліктер жиынтығы. Осы міндеттерді шешу үшін оқу орындарында физиканы терең меңгертетін ұстаздардың кәсіби шеберлігін дамыту маңызды.
Физика мұғалімінің мақсаттары
Ғылыммен дәлелдеу
Халықтың ғасырлар бойы жинақтап, іріктеп алған озық тәжірибесін физика заңдылықтарына сүйеніп түсіндіру, дәлелдеу және жас ұрпақ бойына сіңіру.
Дүниетанымды қалыптастыру
Баланың қоршаған ортамен қарым-қатынасын, дүниетанымын, өмірге көзқарасын және соған сай мінез-құлқын дамыту.
Тұлғалық тәрбие
Ұлттық рухы берік, дені сау, сана-сезімі оянған, мәдениетті, парасатты, ар-ожданы мол, еңбекқор тұлға тәрбиелеу; өз Отанының құндылықтарын танып, меңгеріп, құрметтеуге баулу.
Ұлттық тәжірибе арқылы физикалық ұғымдарды меңгерту: мысалдар
Табиғаттану ғылымдарының ішінде физика — ең қарқынды дамитын әрі өмірде кең қолданылатын пәндердің бірі. Сондықтан физиканы ұлттық дәстүрмен сабақтастыра оқыту оның мазмұнын өмірмен байланыстырып, оқушының қызығушылығын арттырады. Төменде осы бағыттағы кейбір мазмұндық-әдістемелік мысалдар берілген.
Уақыт ұғымы және жыл мезгілдері
Уақытты оқыту барысында көшпелі қазақтардың уақытты кеңістікпен байланыстыра өлшеу дәстүрін қолдануға болады: бір жылды төрт маусымға бөліп (көктеу, жайлау, күздеу, қыстау), әр маусымды үшке жіктеген. Жаз тоқсан, жел тоқсан, қыс тоқсан, күз тоқсан деген атаулар да кездеседі.
«Бес саусақ» арқылы жыл айларын бейнелеу
Төрт саусақ — төрт мезгілге сәйкестендіріліп, әр саусақтың үш буыны үш айды көрсетеді. Саусақтардың салыстырмалы ұзындығы күн ұзақтығын бейнелеуге мүмкіндік береді.
- Балаң үйрек: наурыз, сәуір, мамыр (көктем)
- Ортан терек: маусым, шілде, тамыз (жаз)
- Шылдыр шүмек: қыркүйек, қазан, қараша (күз)
- Кішкене бөбек: желтоқсан, қаңтар, ақпан (қыс)
Наурыз бен қыркүйекте күн мен түн теңеледі; осыны саусақтардың ұзындығын салыстыру арқылы түсіндіруге болады. 22 маусым — ең ұзақ күн — жазғы кезеңмен байланыстырылып, күн ұзақтығының маусымдық өзгерісі нақты мысалмен ашылады.
Қазақы уақыт өлшемдері (күн тәртібі арқылы)
Қазақ тұрмыста уақытты экологиялық, әлеуметтік және шаруашылық ерекшеліктерге қарай жіктеп, нақты атаулар берген. Бұл — уақытты салыстырмалы бағалауға үйрететін өмірлік тәжірибе.
Тұрмыстық өлшемдер
шай қайнағанша, сүт пісірім уақыт, көз шырымын алғанша, ет асым уақыт, ат терлегенше
Шаруашылық өлшемдер
жазғытұрым, көк қылғия, жайлауға шығарда, сүмбіле туарда, соғым кезінде
Әлеуметтік өлшемдер
түн ортасы, таңға жақын, таң ата, ел орынға отырғанда, намаз шам
Салыстырмалы өлшемдер
тау басынан күн кете, көлеңке көлбей бере
Халықтық өлшемдер: ұзындық, аудан, көлем, салмақ
Ұзындық және аудан
Ұзындық: құлаш, қадам, буын, қарыс, көз көрім.
Аудан: тарыдай, табақтай.
Көлем және салмақ
Көлем: тарыдай, жұдырықтай, үйдей.
Салмақ: қанбақтай, зілдей, бураның санындай.
Киіз үй: тұнып тұрған физика
Киіз үйдің негізгі материалы — киіз. Киіз жүннен жасалады: ылғал мен температура әсерінен жүн талшықтары ширап, көлемі кішірейіп, тығыздығы артады. Киіздің жылу өткізгіштігі төмен болғандықтан, киіз үй аптапта сая, суықта жылы баспана болады.
Конвекция
Жылы ауа тығыздығы азайғандықтан жоғары көтеріледі, салқын ауа төмен түсіп, орнын басады. Осы айналым киіз үй ішіндегі ауаның салыстырмалы салқындығын сақтауға көмектеседі.
Ақ киіздің мәні
Ақ киіз күн сәулесінің көп бөлігін шағылдырады, жылуды аз сіңіреді. Бұл жазда үйдің салқындау болуына әсер етеді.
Деформация және беріктік
Киіз үй сүйегі (уық, кереге, шаңырақ, күлдіреуіш) иілу, бұралу, созылу, ығысу деформацияларына ұшырайды. Ағашты суға салып ылғалдандыру (диффузия), морға төсеп жұмсарту, тезге салып қалыпқа келтіру — материал қасиетін тиімді пайдаланудың үлгісі.
Орнықтылық және тепе-теңдік
Киіз үйдің орнықтылығы массалар центрінің төмен орналасуымен және тіреу бетінің үлкендігімен күшейеді. Ауырлық центрінен жүргізілген тік сызық тіреу беті шегінде қалатындай етіп ойластырылған. Төбеде жаңбыр тамшылары іркілмеуі үшін күлдіреуіш шамамен 45° бұрышқа жуық иіледі.
Киім және тұрмыстық бұйымдар: жылу, үйкеліс, серпімділік
Қысқы киімнің жылу сақтауы
Түлкі ішік, қасқыр тон сияқты сыртқы киімдерді тіккенде теріні жүнімен ішке қаратып тігудің мәні бар: жүн талшықтарының арасындағы ауа қабаты жылуды нашар өткізеді, сол арқылы дене жылуын сақтайды.
Байпақ сабалған жүннен жасалады: талшықтар арасындағы ауа көп болғандықтан жылу оқшаулауы артады, әрі киіз оңай деформацияланып аяқ пішініне бейімделіп, қысымды азайтады.
Беріктік, үйкеліс және ыңғайлылық
Шалбардың берік, жел өткізбейтін болуы материалдың механикалық қасиеттерімен байланысты; тозатын жерін әдіптеу беріктік шегін арттырады. Етіктің пішіні серпімділікке және ұзаққа шыдауға есептеледі.
Ердің астын жалпақ жасау — аттың арқасына түсетін қысымды азайту. Ердің астына киіз салу — үйкелісті төмендету. Үзеңгіні екі жаққа ілу — салмақты тең бөлу.
Шақпақ тас
Үйкеліс нәтижесінде ішкі энергия артып, ұшқын пайда болып, от тұтанады.
Әйел бас киімі және жарық
Жаулық пен кимешек көбіне ақ матадан тігіледі: ақ түс сәулені жақсы шағылдырады. Ашық аспан астында ультракүлгін сәуле мөлшері артқанда, мұндай киім қорғаныш рөлін атқарады.
Әшекей және материал қасиеті
Зергерлер қыздыру, иілу, бұрау, соғу сияқты тәсілдер арқылы материалдың қасиетіне әсер етеді. Күміс пен асыл тастар сәулені шағылдырып, қорғаныштық қызмет те атқара алады.
Домбыра: акустика, резонанс, еріксіз тербеліс
Домбыра — әрбір құрылымдық элементінің қызметі күрделі физикалық заңдармен түсіндірілетін акустикалық аспап. Ішек тербеліс энергиясының аз ғана бөлігін тікелей дыбыс толқыны ретінде шығарады. Күшті дыбыс аспап корпусына энергия берілуі арқылы пайда болады: корпус пен ішіндегі ауа еріксіз тербеліп, резонансқа түседі де, дыбыс күшейеді.
Көшпелі тұрмыс және механика
Қоржын және Ньютонның III заңы
Қоржын ілінгенде иыққа түсетін күш теңгерілуі керек: өзара әсерлесуші күштер модульдері жағынан тең, бағыттары қарама-қарсы болады.
Қамшының өрімі
Иленген теріні өріп жасау қамшының беріктігін арттырады: талшықтардың бағыты мен қабаттасуы жүктемені тиімді таратады.
Сандықтың қызметі
Сандық көшіп-қонуға, түйеге артуға ыңғайлы. Сонымен қатар ішіндегі заттарды жарықтың (әсіресе ұзақ уақыт әсер ететін) химиялық ықпалынан қорғауға көмектеседі.
Ұлттық ойындар арқылы физиканы түсіндіру
Арқан тарту
Ньютонның III заңы: өзара әсерлесуші денелер бір-біріне тең модульді, қарама-қарсы бағытталған күш түсіреді; күштер бір түзудің бойымен бағытталады.
Асық ату
Дәлдік пен соққы. Сақаның массасын арттыру үшін қорғасын құю — импульс, энергияның сақталуы, соқтығысу, сырғанау сияқты құбылыстарды түсіндіруге мүмкіндік береді.
Алтыбақан және аударыспақ
Алтыбақан маятник моделіне ұқсайды: амплитуда, период, жиілік, масса ұғымдары қалыптасады. Аударыспақта күш, масса және тепе-теңдік шешуші рөл атқарады.
Қорытынды
Ұлттық құндылықтарды ғылыммен сабақтастыра оқыту — білім мазмұнын өмірмен ұштастырып, оқушының танымын тереңдетеді. Бұл көзқарас патриоттық сезімі жоғары, ұлттық мәдениеті берік, әрі өркениетке нық қадам басатын тұлғаны тәрбиелеуге нақты негіз болады.