Мектепке дейінгі балалардың танымдық қызығушылығының мазмұны мен өзіндік ерекшелігін анықтау
Атырау қаласы • Томарлы селосы • «Шағала» балабақшасы
Куанышева Гүлмира Хисметоллақызы
Мектепке дейінгі білім беру тәжірибесі: математика сабағында ертегілер арқылы танымдық қызығушылықты арттыру
Негізгі идея
Қызығушылық — оқу әрекетінің қозғаушы күші.
Мектепке дейінгі білім берудегі өзекті бағыт
Мектепке дейінгі балаларды оқыту, тәрбиелеу және дамытуды жетілдірудің жолдары қазіргі таңда мектепке дейінгі білім беру құжаттарында айқындалған. Бұрынғы қалыптасқан тұжырымдамалардың басты ерекшелігі — оқыту үдерісін тек білім, білік, дағды қалыптастырумен шектемей, оны жан-жақты ұйымдастыру арқылы баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуы мен дамуына бағыттау.
Мектепке дейінгі математика — бастауыш мектептегі математика курсының ажырамас бөлігі. Бұл кезеңде математика сабағы баланың танымдық және шығармашылық қабілеттерін, интеллектін дамытуға, математикалық тілдің элементтерін меңгертуге және математикалық сауаттылықты қалыптастыруға қызмет етеді.
Қарапайым математиканы оқытудың мақсаттары
- Бағдарлама талаптарына сай деңгейде білім, білік және дағдыларды меңгерту.
- Баланың ойлау мәдениетіндегі «математикалық стильді», интеллектуалдық, ерік-жігер және эмоциялық сапаларды дамыту.
- Қарапайым математикалық білімді өмірлік жағдайларда қолдануға жан-жақты даярлау.
Танымдық қызығушылық неге шешуші?
Қазақстан Республикасының білім саясаты әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуын және дарындылығын қолдауды негізгі ұстанымдардың бірі ретінде айқындайды. Елдің болашағы білім мен ғылым деңгейімен өлшенетіндіктен, оқу-тәрбие үдерісін тиімді құра білу — әр кезеңде өзекті мәселе.
Танымдық қызығушылық оқу-тәрбие үдерісінің барлық саласында көрініс табады. Бала өмірінде эстетикалық, көркемдік, музыкалық және басқа да қызығушылық түрлері болады. Дегенмен өскелең ұрпақ үшін танымдық қызығушылықтың орны ерекше: ол баланың белсенді әрекетке қосылуына, өз күшіне сенуіне, қабілетінің ашылуына ықпал етеді.
Дамыта оқытудағы басымдық
Мектепке дейінгі балалардың танымдық қызығушылығын арттыруда эвристикалық және зерттеу әдістеріне ерекше мән беріледі. Бұл тәсілдер баланы шығармашылық ізденіске жетелейді.
Шығармашылық тапсырмалардың әсері
Шығармашылық тапсырмалар логикалық ойлау мен сөйлеуді дамытады, ойды қысқа әрі түсінікті жеткізуге тәрбиелейді және өз бетімен жұмыс дағдысын нығайтады.
Ертегі — қызығушылықты қалыптастыру механизмі
Ертегілер мектепке дейінгі балалардың танымдық қызығушылығын қалыптастырудың тиімді құралы бола алады. Эмоциялық қабылдау біртіндеп тұрақты қызығушылыққа айналады:
1) Жағымды эмоциялық көзқарас
Ертегіге әуестік пайда болады.
2) Мазмұнды эмоциялық көзқарас
Ертегі мазмұнына тереңірек ену, кейіпкерлермен бірге «өмір сүру» қалыптасады.
3) Тұрақты танымдық қызығушылық
Ертегі арқылы білімге тұрақты ықылас орнығады.
Іске асыруға қажетті қадамдар
- Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыра отырып, ертегі мазмұнын балалармен бірге талдау.
- Сюжеттік-рөлдік және дидактикалық ойындарды жүйелі ұйымдастыру.
- Тиімді әдіс-тәсілдерді мақсатқа сай таңдау.
- Ертегілерді балалардың жас және дара ерекшеліктерін ескеріп, математика сабағымен байланыстыра өткізу.
Зерттеу тақырыбы, мақсаты және міндеттері
Зерттеу мақсаты
Мектепке дейінгі балалардың математика сабағында ертегілер арқылы танымдық қызығушылығын арттыруды теориялық тұрғыда негіздеу және тәжірибеде жүзеге асыру.
Зерттеу міндеттері
- «Қызығушылық» және «танымдық қызығушылық» ұғымдарының қарапайым математикалық ұғымдармен байланысын теориялық тұрғыда қарастыру.
- Мектепке дейінгі балалардың танымдық қызығушылығының мазмұны мен өзіндік ерекшелігін анықтау.
- Математика сабағында ертегілер арқылы танымдық қызығушылықты қалыптастыру мүмкіндіктерін негіздеу.
Психологиялық-педагогикалық сипаттама (өзіндік ерекшелік)
- Ертегі механизмі: жағымды эмоциялық көзқарас → мазмұнды эмоциялық көзқарас → тұрақты танымдық қызығушылық.
- Педагогикалық жіктеме: ертегілерді өлшемдер бойынша сұрыптауға көмектеседі және құндылық бағдарын айқындайды.
- Модель және шарттар: эмоционалдық, интеллектуалдық, еріктік компоненттер бірлігінде жүзеге асады; нақты көрсеткіштер мен өлшемдер арқылы бағаланады.
Әдістемелік талаптар
Саналы түсінуге баулу
Тәрбиеші ертегі мазмұнын қай сабақпен байланыстырса да, баланы оны саналы түрде түсінуге жетелеуі қажет. Бұл үшін бала ертегілердің кейбір түрлерін белгілі деңгейде білуі тиіс.
Жас ерекшелігі және көрнекілік
- Ертегілер баланың жас шамасына сай, түсінікті тілде берілуі керек.
- Көрнекі құралдарды орынды және дұрыс пайдалану маңызды.
Танымдық қызығушылық туралы ойлар
Оқу үдерісін белсенді ұйымдастыру балалардың математикаға қызығушылығын арттырады, ал бұл өз кезегінде танымдық қызығушылықтың дамуына әкеледі. Сабақтың кез келген түрі уәждемеге (мотивацияға) сүйеніп құрылғанда нәтиже күшейе түседі.
Танымдық қызығушылық мәселесі қазақ ойшылдары мен ағартушы-педагогтардың еңбектерінде де көрініс тапқан. Әл-Фараби: «Баланың рухани негізі түзу болса, оның тілегі, қалауы дұрыс болады. Оқып-үйрену нәтижесі шәкірттің ниетіне әсер етеді» — деп атап көрсетеді.
Елдің даму мақсаты мен сапалы ұрпақ тәрбиелеу міндеті педагогтердің кәсіби жауапкершілігін арттырады. Сондықтан әр педагог баланың бойында тек білімді қалыптастырып қана қоймай, сол білімге қызығушылықты оятып, қабілеттерін аша білуі тиіс.
Ұсынылатын сабақ үлгісі: «Ертегілер әлеміне саяхат»
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: геометриялық пішіндерді, заттардың көлемі мен пішінін тікелей бақылау арқылы меңгерту.
- Дамытушылық: өздігінен жұмыс істеуге машықтандыру, ойлау, байқампаздық пен қызығушылықты дамыту, талдау жасауға үйрету.
- Тәрбиелілік: ұжыммен жұмыс істеуге тәрбиелеу.
Сабақтың форматы
Түрі: саяхат сабағы
Әдіс-тәсілдері: сұрақ-жауап, ертегі кейіпкерлерін жандандыру, түсіндіру.
Күтілетін нәтиже
Балалар геометриялық пішіндерді ажыратады, есептік тапсырмаларды орындайды, бірлесіп әрекет етеді және сюжеттік жағдайларда өз ойын дәл жеткізеді.
Сабақ барысы (сценарий)
1) Ұйымдастыру кезеңі — «Жылулық шеңбері»
Армысыз, мейірімді Аспан Ата!
Армысыз, қайырымды Жер Ана!
Армысыз, шұғылалы Нұрлы Күн!
Армысыңдар, достар!
Армысыздар, апайлар!
2) Кіріспе әңгіме
Тәрбиеші: «Балалар, бүгін бізде математика сабағы. Өткен жолы геометриялық пішіндермен таныстық, бүгін — қайталау. Біз саяхатқа шығамыз. Бізге қонаққа Бауырсақ келді».
Бауырсақтың сөзі
Менің атым — Бауырсақ.
Мені ұннан илеп, майға пісірді.
Мен атадан кеттім, мен әжеден кеттім.
Тыңдамадым атамды, тыңдамадым әжемді.
Үйімді сағындым. Көмектесші, балақай!
Сұрақ
Бауырсақ қай ертегінің кейіпкері?
Жауап: «Бауырсақ» ертегісі.
Сұрақ
Түсі қандай?
Жауап: сары.
Сұрақ
Пішіні қандай?
Жауап: дөңгелек.
Тәрбиеші: «Ендеше, Бауырсақты ата-әжесіне жеткізуге көмектесейік. Орманға серуенге аттанайық».
3) Ормандағы тапсырмалар
Қоянға көмектесу
Балалар шыршаның түбінде жылап отырған қоянды көреді. Қоянның өтініші — өзіне үй табуға көмектесу.
Тапсырма: геометриялық пішіндерден қоянға үй құрастыру.
Қасқырдың «сиқырлы көпірі»
Қасқыр жолды бөгеп, балалардан көпірден өту үшін жұмбақ есептерді шешуді сұрайды.
1-есеп
Ағаштағы төрт алмұрт пісіп тұр. Самат екеуін алды. Нешеуі қалды?
2-есеп
Аулада Қанат, Самат, Бақыт ойнап жүр еді. Қара төбет қорқытқанда жан-жаққа қашты. «Бірі де табылмай қалды» — қанша бала көрінбей кетті?
3-сұрақ
Орындықты төңкерсек, оны енді не дейміз?
Балалар тапсырмаларды орындаған соң, қасқыр алғыс айтып жол береді.
Аюға жол көрсету
Балалар адасып қалған аюға кездеседі. Тәрбиеші «анасының рұқсатынсыз кету дұрыс па?» деген сұрақ арқылы тәрбие мәнін күшейтеді.
Тапсырма: лабиринт арқылы аюды апанына жеткізу.
Түлкінің тапсырмасы
Қу түлкі балаларды тоқтатып, тапсырманы орындаса ғана Бауырсақты жіберетінін айтады.
Тапсырма: ағаштарды өсу ретімен орналастыру.
4) Қорытынды
Балалар барлық тапсырмаларды орындап, Бауырсақты ата мен әжесіне аман-есен тапсырады. Әже ризашылығын білдіріп, жол бойындағы қиындықтарды ретімен сұрайды. Тәрбиеші сабаққа белсенді қатысқан балаларды мадақтап, сабақты аяқтайды.
Түйін
Ертегі элементтерін математика сабағына кіріктіру — балалардың эмоциялық қатысуын күшейтіп, өз бетімен жұмыс істеуін, логикалық ойлауын және тілдік әрекетін дамытудың тиімді жолы. Жүйелі ұйымдастырылған шығармашылық тапсырмалар мен ойындар танымдық қызығушылықты тұрақты оқу уәжіне айналдыра алады.