КіріспеЕгипет пен Аравиядағы жер асты қазбаларынан табылған құм ыдыстарға, тастарға салынған түйе суреттері мен тастан қашалған осы түліктің мүсіндерін зерттеген ғалымдар, олар біздің дәуірімізден бес мың жыл бұрын жасалған деп дәлелдеген
Кіріспе
Египет пен Аравиядағы жер асты қазбаларынан табылған құм ыдыстарға және тастарға салынған түйе суреттері, сондай-ақ тастан қашалған осы түліктің мүсіндерін зерттеген ғалымдар олардың біздің дәуірімізге дейінгі бес мың жыл бұрын жасалғанын дәлелдеген. Демек, түйенің қолға үйретіліп, түлік қатарына қосылғанына шамамен бес мың жылдай уақыт өткен.
Содан бері өткен мыңдаған жыл ішінде түйе шөлейт өңірді мекендеген халық үшін ең қолайлы көлікке айналды. Қазақ танымында да оның орны айрықша: «Елдің көркі — мал, өзен көркі — тал.»
Мал атауларына жалпы сипаттама
Малға қатысты атаулар халықтың тұрмыс-тіршілігімен, шаруашылық тәжірибесімен және табиғи ортаға бейімделуімен тығыз байланысты. Әсіресе түйе туралы атаулар оның түр-түсіне, жынысына, жасына, дене бітіміне, өнімділігі мен мінез-құлқына қарай нақтыланып, тілде кеңінен қалыптасқан.
Негізгі бөлім
Түйенің пайда болуы туралы қысқаша түсінік
Археологиялық деректер түйенің өте ерте кезеңдерден бері адамзат өмірімен сабақтас болғанын көрсетеді. Ежелгі суреттер мен мүсіндер оның біздің дәуірімізге дейінгі бес мың жыл бұрын-ақ белгілі болғанын айғақтайды. Уақыт өте келе түйе шөлейт және қуаң аймақтардағы ең сенімді көлік әрі шаруашылыққа пайдалы түлік ретінде орнықты.
Түйенің түрлері және таза қанды атаулары
Түйенің негізгі екі түрі бар: қос өркешті және нар (жалғыз, яғни сыңар өркешті).
- Қос өркешті түйенің таза қандысы — бактриан.
- Нардың таза қандысы — дромадер.
Сыртқы белгілер (мәтіндегі деректер бойынша)
| Түрі | Биіктігі | Тұрқы | Жүн түсі |
|---|---|---|---|
| Бактриан | 178 см (өркеш арасы) | 158 см | Қара қоңыр |
| Дромадер | 210 см (шоқтығы) | 155 см | Қызыл сұр |
Ескерту: биіктік өлшемі бактрианда өркештің арасынан, ал дромадерде шоқтығынан алынған.
Түйенің төзімділігі және шаруашылықтағы пайдасы
Жасында жақсы бағып-күтілген түйе қыстық азығын денесіне және өркешіне жинайды. Қыста ұзақ уақыт шөп жемей, су ішпей қалса да, бойындағы жиналған майдың есебінен күнелте алатын қасиеті бар.
Күш-қуаты
Күші жағынан ат пен өгізден әлдеқайда мықты.
Сүт өнімділігі
Боталы түйе тәулігіне 12 рет сауылады; сүтінен шұбат ашытылады.
Жүн және күтім
Түйе жүні сәуір–мамыр айларында күзеледі.
Шұбат адам денсаулығына пайдалы сусын ретінде бағаланады. Түйе ботасын әдетте 15–18 ай емізеді және көбіне екі жылда бір рет боталайды. Қазіргі кезде алдыңғы қатарлы жеке қожалықтар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерде түйені үш жылда екі рет боталатуға қол жеткізіп отыр.
Асыл тұқымды түйе 30–40 жасқа дейін өмір сүре алады.
Түйеге қатысты атаулар: топ-түрлері, бөліктері және ортақ ұғымдар
Бұл мәтінде түйе атауларының жүйесі толық тарқатылмағанымен, жоспар бойынша төмендегі бағыттарға бөлініп қарастырылады: түйенің топ-түрлеріне байланысты атаулар, түйе атауларының бөліктері, түйенің ортақ атаулары, сондай-ақ мал туралы айтылатын ортақ атаулар.
Топ-түрлері
Қос өркешті, нар; таза қанды атаулар: бактриан, дромадер.
Бөліктері
Өлшем алуда аталатын мүшелер: өркеш арасы, шоқтық (мәтіндегі мысалдар).
Ортақ атаулар
Малға қатысты ортақ ұғымдар мен тіркестер жоспар аясында қарастырылады.
Түйе туралы мақал-мәтелдер және тілдік ерекшелік
Мақал-мәтелдерде малдың, соның ішінде түйенің, тұрмысқа пайдасы мен қадір-қасиеті жиі бейнеленеді. Осы мәтінде келтірілген ой-түйін халықтық дүниетанымды ықшам әрі әсерлі жеткізеді:
«Елдің көркі — мал, өзен көркі — тал.»
Қорытынды
Түйе — ежелден қолға үйретілген, шөлейт аймақтарда ерекше бейімделгіштігімен танылған түлік. Оның қос өркешті және сыңар өркешті түрлері, төзімділігі, сүт (шұбат) пен жүн сияқты өнімдері шаруашылық үшін де, күнделікті тұрмыс үшін де маңызды.
Халық ұғымында мал — береке мен ырыстың нышаны. Сондықтан да: елдің көркі — мал.