Сақинаны тап
Барысы: ұйымдастыру және кіріспе
Оқушылар 3 топқа бөлініп, әр топ өз атауын таңдады: Шаңырақ, Сәйгүлік, Көшпенділер.
Мұғалімнің кіріспе сөзі
«Құрметті оқушылар, бүгінгі тәрбиелік шарамыз ата-бабамыздан қалған көне дәстүрлер туралы болады. Ұмытылып бара жатқан салттарды танып, қадірін түсінуге бірге қадам жасаймыз».
1-тапсырма: дәстүр туралы жалпы түсінік
Топтарға алдын ала үй тапсырмасы берілді: қазақтың дәстүрлері туралы не білетіндерін жүйелеп, қысқаша сипаттама жасау.
I топ (Шаңырақ)
Санжар
II топ (Сәйгүлік)
Бибатима
III топ (Көшпенділер)
Айнұр
Мұғалім оқушылардың жауаптарын қорытындылап, келесі кезеңдерге өтуді ұсынды.
2-тапсырма: ұлттық мұраны таныстыру
Әр топқа жеке бағыт берілді: ұлттық ойындар, ұлттық тағамдар, ұлттық қолөнер. Мақсат — тізімдеп қана қою емес, бір үлгіні сахналап немесе көрсетіп, мәнін түсіндіру.
Шаңырақ тобы: ұлттық ойындар
Топ қазақтың ұлттық ойындарын атап шығып, соның ішінен бір ойынды сахналады.
Ұлттық ойындар тізімі
- •Теңге ілу
- •Қыз қуу
- •Сақина салу
- •Аударыспақ
- •Хан талапай
- •Қол күрес
- •Тоғызқұмалақ
- •Күрес
- •Алтыбақан
- •Ақсүйек
- •Арқан тартыс
- •Айгөлек
- •Ине жасырмақ
- •Тымпи-тымпи
- •Алтын қабақ
Сахналанған ойын: «Сақина салу»
«Сақина салу» ойынында жеребе арқылы бір қыз бен бір жігіт ортаға шығады. Қалғандары екі қолдарын біріктіріп, тізелерінің үстіне қойып отырады.
Қыз қолындағы сақинаны әр ойыншының алақанына салғандай ыңғай танытып, ойыншыларды түгел аралап өтеді де, іздеуші жігітке: «Сақинаны тап!» дейді.
Жігіт күдіктенген ойыншыдан: «Сақинаны бер!» деп сұрайды. Егер тапса — сақинаны ұстап отырған ойыншы айып тартады, таппаса — іздеуші айып тартады.
Айып өтеуі көпшіліктің қалауымен орындалады: ән айту, жұмбақ шешу, жаңылтпаш айту, күш сынасу сияқты қызықты түрлерге құрылады. Ойын әрі қарай келесі жұппен жалғасады.
Бұл ойында сақина салушы — қыз, ал іздеуші — жігіт. Іздеуші әзіл айтып, көңіл көтеріп жүріп сақинаны тапқызатын жағдай да жиі кездеседі.
Сәйгүлік тобы: ұлттық тағамдар
Топ ұлттық тағамдарды үш бағытқа бөліп таныстырды: ет тағамдары, дәнді дақылдан жасалатын тағамдар, сүт тағамдары. Сонымен қатар бір тағамды даярлау тәсілін көрсетті.
Ет тағамдары
- •Борша
- •Қарын бөртпе
- •Әсіп
- •Жөргем
- •Қимай
- •Шұжық
- •Шыртылдақ
- •Сірне
- •Ми палау
- •Құйрық-бауыр
- •Қуырдақ
- •Қазақша ет (бесбармақ)
Дәнді дақылдан
- •Бауырсақ
- •Таба нан
- •Салма
- •Май шелпек
- •Қаттама
- •Талқан
- •Бидай көже
- •Тары көже
- •Жент
- •Майсөк
- •Бидай қуыру
- •Бөкпе
Сүт тағамдары
- •Айран
- •Қатық
- •Қойыртпақ
- •Шалап
- •Шұбат
- •Қымыз
- •Балқаймақ
- •Кілегей
- •Қаймақ
- •Құрт
- •Сары май
- •Сүзбе
- •Уыз
- •Іркіт
- •Ақ ірімшік
- •Қызыл ірімшік
Көрсетілім: айран ұйыту
Айран — ұйытылған сүт тағамы. Оны қаймағы алынған немесе алынбаған сүттен де жасауға болады.
Дайындау үшін сүтті 5–10 минут қайнатып, қанжылым күйге түскенше суытады. Содан соң ұйытқы (ашытқы) қосып, ұйытады.
Көшпенділер тобы: ұлттық қолөнер
Топ қазақ халқының қолөнері өте бай екенін атап өтіп, қыз балаларға және ер балаларға тән шеберлік түрлерін бөліп көрсетті.
Қыз балалар шеберлігі
- •Құрақ көрпе
- •Кесте тігу
- •Киіз басу
- •Ши тоқу
- •Алаша тоқу
- •Тұскиіз тігу
- •Құс жастық тігу
- •Ою-өрнек түрлері
Ер балалар шеберлігі
- •Ер-тоқым жасау
- •Таға соғу
- •Зергерлік бұйымдар
- •Киіз үй жабдықтарын жасау
- •Ыдыс-аяқты оюлап әрлеу
- •Ағаштан бұйым түю
- •Теріден бұйымдар жасау
Көрсетілім: құрақ көрпеге ою-өрнек бастыру
Топ құрақ көрпеге ою-өрнек ойып, оны бастыру (қондыру) тәсілін көрсетіп, өрнектің эстетикалық мәні мен ұқыптылыққа тәрбиелейтін қырын түсіндірді.
3-тапсырма: салт-дәстүрді сахналау
Әр топ қазақ халқының бір салт-дәстүрін таңдап, қысқаша мазмұнын айтып, сахналық көрініс ұсынды.
Шаңырақ тобы: «Құйрық-бауыр» дәстүрі
«Құйрық-бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе» (мәтел)
«Құйрық-бауыр» — құдалық рәсімге қатысты, орны бөлек дәстүр. Екі жақ келісіп құда болғанда, арнайы сый-сыяпатпен бірге құйрық-бауыр әкелінеді.
Әкелуші әйел: «Бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңдар» деп тілек айтады. Одан кейін құдалар ауыз тиеді.
Қазақ ұғымында бұл — құдалықтың бекігенін білдіретін заңды белгі іспетті.
Сәйгүлік тобы: «Өңір салу» дәстүрі
Бұл дәстүрде келіннің қоржынындағы асқа қоса келген бұлдан (мата) алынып, өңір ретінде ұсынылады. Жиынға көбіне бәйбішелер келіп, келінге шашу шашып, «құтты болсын» айтып, ізгі ниет білдіреді.
Өңір — киімге, бұйымға қатысты әшекей не қажет-жарақ болуы мүмкін. Ең кемінде терме бау, жас төсектің үстіне басқалар отырмасын деген ырыммен бүркіт тұяғы, үкі сияқты белгілер де ілінеді.
Мұның бәрі жас отауға қажетті, үйдің өңін ашатын, береке тілеуді білдіретін дүниелер ретінде түсіндіріледі.
Көшпенділер тобы: «Шаңырақ көтеру» салты
Жас отаудың шаңырағын алғаш көтеру — қазақ үшін ерекше мәні бар сәт. Шаңырақты кез келген адам көтермейді: бұл міндет көбіне балалы-шағалы, жасы үлкен, елге сыйлы күйеуге тапсырылады.
Отау үлкен болса, кәрі күйеу шаңырақты аттың үстінде тұрып көтеруі де мүмкін. Еңбегі үшін оған ат мінгізу немесе түйе жетектеу сияқты кәделер жасалады. Бұл сыйды шаңырақ көтерткізген жақ береді.
Әдетте шаңырақты ер адамдар көтергенімен, жас отаудың шаңырағын кәрі күйеуге көтертудің өзіндік ырым-нанымы бар: үлкен адамның батасы мен абыройы жас шаңыраққа құт-береке әкеледі деп сенген.
4-тапсырма: дәстүрге қатысты әндер
Топтар дәстүрлерге байланысты әндер орындады. Орындалған тақырыптар қатарында:
-
«Қазақтың дәстүрлері»
-
«Қазақ дастарханы»
Қорытынды және пікірталас
Шара соңында оқушылар ұмытылып бара жатқан көне дәстүрлер туралы мол мағлұмат алды. Қазақ халқы дәстүрге бай ел екенін тағы бір мәрте айқын сезіндік.
Жас ұрпаққа аманат
Дәстүрді жаңғырту, сақтау және ұстану — жас ұрпаққа аманат. Сондықтан ұлттық құндылықтарымызды мақтан тұтып, күнделікті өмірде де қадірлей білейік.
Ортақ сұрақ
Қазақтың салт-дәстүрлерінің сендер үшін тәрбиелік мәні қандай? Ойларыңды дәлелмен айтып, пікір алмасыңдар.