Қазақша рефераттар

Нұрғиса Тілендиев қазақ музыка өнерінің дамуына зор үлес қосқан композитор

Сабақтың мақсаты (6-сынып)

Білімділік

Қазақ музыкасының көрнекті өкілі, композитор және дирижер Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беру.

Дамытушылық

Оқушылардың танымдық іс-әрекетін дамыту, ән интонациясын дәл есту дағдысын қалыптастыру, музыкалық ойлау қабілетін жетілдіру.

Тәрбиелік

Ән айту арқылы жас ұрпақты патриоттыққа, еңбекқорлыққа, адамгершілікке және табиғатты аялауға тәрбиелеу.

Сабақ сипаттамасы

  • Типі: жаңа сабақ
  • Түрі: аралас сабақ
  • Оқыту формасы: ұжымдық, жеке (даралап)

Әдістер, байланыс, көрнекілік

  • Әдіс-тәсілдер: әңгімелеу, түсіндіру, репродуктивті әдіс, сұрақ-жауап, ойтолғау
  • Пәнаралық байланыс: тарих, өнер, қазақ әдебиеті
  • Көрнекіліктер: аудиожазба, суреттер, слайдтар, фортепиано, 6-сыныпқа арналған «Атамұра» оқулығы

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылар сыныпқа Нұрғиса Тілендиевтің «Ата толғауы» күйімен кіреді. Күй аяқталған соң, қысқаша әңгіме жүргізіледі.

II. Үй тапсырмасын тексеру (күйді талқылау)

Тыңдалған күй бойынша сұрақ-жауап ұйымдастырылады:

  • Күйдің авторы кім?
  • Күй қалай аталады?
  • Күй кімге арналып жазылған?
  • Күйде қандай аспаптардың дауысын естідіңдер?

III. Жаңа сабақты меңгерту

Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев (1925–1998)

Нұрғиса Тілендиев — қазақ музыка өнерінің дарынды композиторы, домбырашы және дирижер. Ол 1925 жылы Алматы облысы, Іле ауданы, Шилікемер ауылында дүниеге келген. Алматы ұлттық консерваториясын және Мәскеудегі П. И. Чайковский атындағы консерваторияны тәмамдаған.

Қызмет жолы

  • Абай атындағы опера және балет театрында дирижерлік қызмет атқарды.
  • Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде жұмыс істеді.
  • Өзі ұйымдастырған «Отырар сазы» оркестрінің бас дирижері болды (өмірінің соңына дейін).

Ескерту: бастапқы мәтінде кей жылдарда дәлсіздік бар (мысалы, 1553–1961). Мұнда жылдар нақтыланбай, мазмұны сақталды.

Марапаттары мен құрметі

  • КСРО халық әртісі
  • Қазақстанның халық әртісі
  • Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері
  • 1998 жылы «Халық қаһарманы» атағы берілді
  • 2000 жылы «Отырар сазы» оркестріне Н. Тілендиев есімі берілді

Шығармашылығы

Композитор түрлі жанрда өнімді еңбек етті. Оның кантаталары, увертюралары, оркестрге арналған шығармалары, күйлері мен әндері ұлттық бояуы қанық, халық жүрегінен орын алған туындылар қатарында.

Күй

  • «Ата толғауы»
  • «Аққу», «Аңсау»
  • «Фараби сазы», «Әлқисса», «Арман»

Ән

  • «Саржайлау», «Алатау», «Ақжайық»
  • «Өз елім», «Құстар қайтып барады»

Ірі форма және музыка

  • «Достық жолымен», «Менің Қазақстаным» (кантата)
  • «Қайрат» (увертюра)
  • Қ. Қожамияровпен бірге: «Алтын таулар» (опера)

Кино, мультфильм және сахна

Нұрғиса Тілендиев «Қыз Жібек», «Қилы кезең», «Менің атым Қожа» фильмдеріне, сондай-ақ «Ақсақ құлан», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» сияқты көптеген мультфильмдер мен спектакльдерге музыка жазды.

Рухани сабақтастық

Композитор көптеген өнер қайраткерлерімен тығыз шығармашылық байланыста болды. Жыр алыбы Жамбыл Жабаевты пір тұтып, өзінше ұстаз санаған.

Бүгінде әкесінің жолын жалғастырып, «Отырар сазы» оркестрін жаңғыртуға еңбек сіңіріп жүрген дирижер — қызы Дінзухра Тілендиева.

Музыка тыңдату: «Көш керуені»

Оқушылар шығарманы тыңдай отырып жанрын, екпінін, халықтық және кәсіби сипатын ажыратып, назар аударады.

  • Күй сендерге ұнады ма? Неліктен?
  • Екпіні мен орындалуы қандай әсер қалдырды?
  • Қандай аспаптардың дыбысын естідіңдер?
  • Күйді тыңдағанда көз алдарыңа не елестеді?

Музыка сауаттылығы: реприза

Реприза — қайталау белгісі. Бұл белгі қойылған шығарманың белгілі бір бөлігі екі рет орындалады.

||: :||

Тәжірибе: шығарманың бір бөлімін тыңдатып, репризаны анықтау.

Ән орындауға дайындық (дауысты жаттықтыру)

  • Тыныс алуға арналған жаттығулар
  • Дикция жаттығулары: бра, бре, бри, бро, бру
  • До мажор гаммасы (legato, staccato)

Ән үйрену: «Саржайлау»

Композитордың Мұқағали Мақатаев сөзіне жазылған «Саржайлау» әні — туған елге, жерге және әсем табиғатқа деген махаббаттан туған туынды.

  1. Әнді тыңдату.
  2. Өлшемі, екпіні, характері және сазымен жұмыс.
  3. Дикциямен жұмыс.
  4. Динамикамен жұмыс.
  5. Әнді толық орындау.

Мақал-мәтелдерді толықтыру

Туған жердей жер болмас,

Туған _____ ел болмас.

Кемеңгер елін мақтайды,

Диқан _____ жерін мақтайды.

Жер құтты болса,

Мал _____ болады.

Туған жер — тұғырың,

Туған ел — _____.

Таулы жер бұлақсыз болмас,

Сулы жер _____ болмас.

Кісі елінде сұлтан болғанша,

Өз еліңде _____ бол.

Туған жерге туың _____.

Жерге еткен жақсылық _____ қалмайды.

Жайлауы жақсының

Әр бұтасының түбі бір кесек _____.

IV. Жаңа сабақты бекіту

Қайталау сұрақтары

  1. Н. Тілендиев кім?
  2. Н. Тілендиевтің шығармаларын атаңдар.
  3. «Қыз Жібек» кинофильмінде орындалған қандай күйлерді білесіңдер?
  4. «Отырар сазы» оркестріне Н. Тілендиев есімі қай жылы берілді?
  5. «Саржайлау» әні туралы пікірлеріңді айтыңдар.

Сөзжұмбақ

  • Әннің ұйқасқа құрылған сөзі — өлең.
  • Н. Тілендиевтің күйі — «Арман».
  • Н. Тілендиевтің мамандығы — дирижер.
  • Н. Тілендиевтің увертюрасы — «Қайрат».

Кілт сөз

ӨНЕР

V. Бағалау

Оқушылардың тыңдау, жауап беру, музыкалық сауаттылық және ән орындау барысындағы белсенділігі мен дәлдігі ескеріледі.

VI. Үй тапсырмасы

  • Н. Тілендиев туралы реферат жазу.
  • «Саржайлау» әнін жаттау.