Қазақша рефераттар

Әйелдердің бас киім түрлері

Тақырып және мақсат

Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық бас киімдері. Негізгі мақсат — ұлттық талғамды қалыптастыра отырып, дәстүрлі әдіс-тәсілдермен бас киім тігуді үйрену.

Міндеттері

  • Білімділік: қазақ халқының мәдениеті, өзіне тән әдет-ғұрпы және бұйымды безендіру технологиясымен таныстыру.
  • Дамытушылық: ою-өрнек туралы білімді және түрлі әшекейлермен безендіру шеберлігін дамыту.
  • Тәрбиелік: ұлттық көркем өнер дәстүрін, оның тарихилығын терең түсінуге, әдептілікке және бұйымның тиімділігін бағалай білуге тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Ұлттық бас киім түрлері: ерлер және әйелдер бас киімдері, буклеттер.
  • Тақия үлгісі: шаблон, сызба-нұсқа.
  • «Қыз көркі — ісімен көркем» тақырыбында көрме ұйымдастыру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сабаққа қажетті материалдардың толықтығын тексеру, жұмыс орнын ұйымдастыру.

II. Қайталау сұрақтары

Оқушылардың білімін тексеру мақсатында төмендегі сұрақтар беріледі:

  1. 1 Матаның адам ағзасына экологиялық әсерін қалай түсіндіресің?
  2. 2 Табиғи маталардың пайдасы неде?
  3. 3 Синтетикалық бұйымдар адам ағзасына қандай әсер етеді?

III. Жаңа сабақ: ұлттық бас киімнің мәні

Қазақ халқы ешқашан жалаңбас жүрмеген: ер адам да, әйел адам да жасына, мәртебесіне және маусымға сай бас киім киген. Жалаңбас жүрмеудің экологиялық және эстетикалық негізі бар. Бас киім қыста аяздан, жазда күннің ыстығынан қорғайды.

Денсаулыққа үлкен мән берген ата-бабаларымыз бас киімге аң мен мал терісін, ал тыстық (астар) ретінде берік, тығыз әрі шыдамды маталарды пайдаланған.

Негізгі ой: Бас киім — тек киім бөлігі емес, ол табиғи ортаға бейімделудің, талғам мен дәстүрдің көрінісі.

Ерлер мен ұл балаларға тән

Тақия, төбетей, қалпақ, башлық (күләпара), бөрік, аң терісінен жасалған суыққа арналған бас киімдер.

Әйелдер мен қыз балаларға тән

Қыз балалар: кәмшат бөрік, тақия. Әйелдер: сәукеле, қасаба, кимешек, шылауыш, жаулық, орамал, шәлі және т.б.

Ерлер бас киімдерінің жіктелуі

XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық киімдерін зерттеген И. В. Захарова мен Р. Р. Ходжаева ер адамның бас киімдерін 6 түрге бөледі:

  1. 1 Тақия — дөңгелек, жеңіл, матадан тігілетін, көбіне қалпақ пен тымақтың астынан киілетін кіші бас киім.
  2. 2 Төбетей — матадан тігілген, етегі терімен көмкерілетін шағын бас киім.
  3. 3 Қалпақ — киізден тігілетін бас киім.
  4. 4 Башлық (күләпара) — қалың матадан тігілетін бас киім түрі.
  5. 5 Бөрік — терімен қапталған, жылы бас киім.
  6. 6 Аң терісінен жасалған — суықта киілетін қалың, жылы бас киімдер.

Ерлердің кең тараған бас киімдері: башлық, бөрік, далбай, жалбағай, жекей тымақ, күләпара, қалпақ, құлақшын, малақай, мұрық, тақия, тымақ, шалма.

Бас киімге қатысты дәстүрлер

  • Тымақты айырбастамайды және оған аяқ тигізбейді.
  • Шала туған баланы тымаққа салып асырайтын дәстүр болған.
  • Тымақ тастап кешірім сұрау — бітімге шақырудың ең үлкен белгісі.

Әйелдердің бас киімдері және кимешек түрлері

Әйелдердің бас киімі жасына, отбасы жағдайына байланысты ерекшеленген. Жаңа түскен келінге тамағы, мойны, шашы үлкен аталарына көрінбесін деген салтпен, ізеттілік жолымен бас киім кигізген. Үй шаруасында кедергі келтірмес үшін кимешектің артқы бөлігін екі бұрымды қосып тұратын шашбауға өткізіп қоятын болған.

Кимешек түрлері

Албан, суан, маңдайлы, маңдайсыз, қытай, итаяқ кимешек.

Негізгі бас киімдер

Бергек, бөрік, жаулық, желек, жырға, кимешек, күндік, орамал, қарқара, сәукеле, тақия, шәлі.

  1. 1 Албан кимешек — артқы бойының етегі дөңгелек келеді.
  2. 2 Суан кимешек — артқы бойы үшкірлеу болады.
  3. 3 Қытай кимешек — омырауы тұтас кестеленеді.
  4. 4 Маңдайсыз кимешек — кестесі екі жақта, маңдайы ашық болады.
  5. 5 Маңдайлы кимешек — маңдай жағы жабық, кестеленген болады.
  6. 6 Итаяқ кимешек — алдыңғы ойындысы кең ойылады (мойындағы әшекейді көрсету үшін).

Кимешек көбіне ақ жібектен молдау етіліп пішіліп, бастың, иықтың, кеуде мен жауырынның үстін жауып тұрады. Ол тек бас киім емес — әйелдің шырайын, жасын, тұрмыс-жайын, тіпті жүріс-тұрысын аңғартатын мәдени белгі.

Кимешек пішу (өлшем және сызба логикасы)

Кимешек тігу үшін ұзындығы 140 см, ені 70 см мата қажет. Матаны екі бүктеп, тұйығын алдыңғы жаққа қаратып қоямыз.

  1. 1 Алдыңғы жоғарғы нүктеден артқы бойға қарай 4 см өлшеп белгі қоямыз — бұл бет келбет нүктесі.
  2. 2 Осы нүктеден әрі қарай 8 см өлшеп белгілейміз — бұл төбе нүктесі.
  3. 3 Маңдайдан иек астына дейінгі өлшемді алып, бет келбетінің төменгі нүктесін белгілейміз.
  4. 4 Белгіленген нүктеден артқы бойға қарай 4 см жылжытамыз — бұл алқым нүктесі.
  5. 5 Алдыңғы бойдың жоғарғы нүктесінен бет келбет нүктесіне дейінгі аралықты қырқып, оны алқым кеңдігі нүктесімен қосамыз.
  6. 6 Артқы бойдың орта нүктесі мен төбе нүктесін түзу сызықпен қосып, кесіп алып, артқы бойдың етегіне тігеміз — бұл кимешек етегі.

Кимешек тігілген соң, екі жағы кестеленіп, өрнектеледі.

Негізгі үлгілер: тымақ, қалпақ, бөрік, сәукеле, тақия

Тымақ

Екі бөліктен тұрады. Төбесі 4 сай, шеті бағалы аң терісімен (мысалы, түлкі) жұрындалады. Жылы әрі сәнді, аязда киіледі.

Қалпақ

Киізден немесе қалың драптан тігіледі. Қазақта ақ қалпақ және айыр қалпақ түрлері бар: ақ қалпақ — тұтас дөңгеленген етекті; айыр қалпақ — етегі екі айыр болып келеді.

Бөрік

Балаң жігіттер мен орта жастағылар жиі киген. Төбесі бағалы матамен қапталып, шеті құндыз сияқты қымбат терімен жұрындалады. Терісіне қарай сусар бөрік, құндыз бөрік, кәмшат бөрік деп аталады.

Сәукеле және қасаба

Сәукелені қалыңдықтар мен жас келіншектер киген: биіктігі шамамен 25 см конус пішінді, асыл маталармен қапталады. Ең маңызды бөлігі — жеңіл матадан жасалатын желек. Қасаба — тақия тәрізді, желкелігі ұзындау бас киім.

Тақия

Екі бөліктен (төбесі мен жиек бөлігі) тұрады. 4, 6, 8 сай етіп тігіледі. Үстіңгі және астар бөлігі бөлек пішіліп, кейін біріктіріледі. Астарға саржа, атлас, шыт сияқты маталар қолданылады.

Киімге байланысты ырымдар

  1. 1 Жас қыз басына ақ не қара орамал тартпайды: ақ — жаулықтың, қара — қайғының белгісі.
  2. 2 Сыңар аяқ киім киген баланың әйелі ұры болады деген наным бар.
  3. 3 Киімнің түймесін айқастырып салса, қуанышты хабар келеді деп ырымдайды.
  4. 4 Ілулі тұрған киімнің түймесін салмайды.
  5. 5 Аяқ киімді оң аяқтан бастап киіп, сол аяқтан бастап шешеді.
  6. 6 Қонаққа келген сәбиге көгендік береді немесе киім сыйлайды.
  7. 7 Киім сатып алғанда «Киімің күйрек, жаның берік болсын» деп тілек айтылады.
  8. 8 Ақ жаулықты ортаға тастау — бітімге, тоқтамға шақырудың ишарасы.
  9. 9 «Сәукеле — сау келеді» деген мағынамен оны тек қалыңдық киген.
  10. 10 Бас киімді теріс киюге болмайды.

Ұлттық киімге айрықша мән берген ата-бабамыз асыл сөздің кестесімен ұрпақ жүрегін тербеп, ой-сананы игі адамгершілікке жетелеген.

IV. Сарамандық жұмыс: бөрікті үлгілеу

Бөрік — ертеден келе жатқан көрікті ұлттық бас киім. Оны ерлер де, әйелдер де кие береді. Бөрік көбіне бағалы аң терісінен тігіледі. Терісіне қарай кәмшат бөрік, елтірі бөрік, түлкі бөрік деп аталады. Төбесі 4 сай немесе 6 сай болып тігіледі.

Бүгінгі жұмыс: алты сайлы бөрік

Үлгілеуге бастың айналым өлшемін 54 см деп алып, 6 бөлікке бөлеміз: 54 : 6 = 9 см (әр қиықтың ені). Маңдай бөлігі биіктігі — 5 см, төбе жалпақтығы — 20 см.

Жұмыс кезеңдері

  1. a Дайын шаблон бойынша үлгіні бастыру (маңдай және жан бөлігі).
  2. b Сызық бойымен қию.
  3. c Маңдай және жан бөліктерін біріктіріп тігу.
  4. d Төбе жиегін біріктіру.

Алты сай бөрікті құрастыру тәртібі

  1. 1 Картон бетіне үлгі сызбасын түсіру. Бас орамын есептеу: 54 : 6 = 9 см.
  2. 2 Бөлшектерді қию, матаға көшіру, тігіске 1 см қалдыру (жан және артқы бөлік).
  3. 3 Маңдайынан бастап, етегінен жоғары қарай біріктіру: алдыңғы бөліктерді көктеп тігу.
  4. 4 Артқы бөліктерді көктеп тігу, астарлау.
  5. 5 Бөлшектерді біріктіріп, бөрікті аяқтау.

Жұмыс барысында қиналған оқушыларға бағыт-бағдар беріліп, қателері түзетіледі. Дұрыс орындаған оқушылар мадақталып, тиісті бағасы қойылады.

V. Бекіту сұрақтары

  1. 1 Киімге қатысты қандай нақыл сөздерді білесіңдер?
  2. 2 Бас киім туралы көзқарастарың өзгерді ме? Неліктен?

Еске салу: тымақты айырбастамайды, аяқ тигізбейді; шала туған баланы тымаққа салып асырау дәстүрі болған; тымақ тастап кешірім сұрау — бітімге шақырудың үлкен белгісі.

VI. Қорытынды

Сабақта қазақтың ұлттық бас киімдерінің түрлері, олардың қызметі мен тәрбиелік мәні қарастырылды. Сондай-ақ дәстүрлі өлшем алу және үлгілеу арқылы алты сайлы бөріктің құрылымын тәжірибеде орындаудың негізгі қадамдары меңгерілді.