Бөкей Ордасының құрылғанына - 215 жылНарын - Еділ мен Жайықтың арасындағы жалпақ құм
Бөкей Ордасының құрылғанына — 215 жыл
Нарын — Еділ мен Жайықтың арасындағы кең құмды алқап. Бұл өңірді бұрын қалмақтар қоныстанған. Олар басқа жаққа көшкеннен кейін, жер ұзақ жылдар бойы бос жатты. 1801 жылы осы аймаққа Жайықтың бергі бетінен Нұрлыханов Бөкей сұлтан бастаған қазақ қауымы келіп орнығады. Бұл — Ресейде І Павел патшалық құрған кезең. Бөкейге ресми рұқсат берген де І Павел еді.
Негізгі аймақ
Нарын құмы — Еділ (Волга) мен Жайық (Орал) аралығы.
Басты оқиға
1801 жылы Бөкей сұлтан бастаған қоныс аудару арқылы Ішкі Орда қалыптасты.
Ресми рұқсат
Рұқсат пен қолдауды І Павелдің жарлығы бекітті.
Құрылудың алғышарттары және қоныс аудару
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Қазақ даласында хан тағына талас күшейді. 1749 жылы Кіші жүз ханы болып сайланған Нұралы ханның кіші ұлдарының бірі — Бөкей сұлтан — хандық билікке қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі екенін сезініп, 1799 жылы Ресей үкіметіне өтініш білдіреді. Бұл өтініш Астрахан губернаторы Кноринг арқылы жолданған.
Өтініштің мәні
Бөкей сұлтан Орал (Жайық) мен Волга (Еділ) өзендерінің арасындағы, 1771 жылы Еділ қалмақтары тарихи Отанына көшіп кеткеннен кейін бос қалған жерге қоныс аударуға рұқсат сұрады. Бұл қадамға Астрахан қазақ полкінің командирі Поповтың кеңесі де ықпал еткен.
1801 жылы І Павелдің жарлығы шығып, Бөкей сұлтанға қалаған жеріне көшуге рұқсат берілгені жарияланды. Жарлықта патшаның «мархабатының белгісі» ретінде Бөкейге өз суреті бейнеленген алтын медаль сыйлау туралы да айтылған.
Қоныс аударудың алғашқы легі
1801 жылы Бөкей сұлтан бастаған 5 мың шаңырақ, шамамен 22 775 адам Еділ бойындағы кең далаға көшті.
Кейінгі көш
Кейінірек тағы 1 265 шаңырақ, шамамен 8 333 адам қоныс аударып, Азиядан Еуропаға бағытталған халықтардың ұлы көші осы өңірде түйінделді.
Ішкі Ордаға орналасқан рулардың басым бөлігі — Байұлы бірлестігінен. Қазақ шежіресінде Байұлы он екі атаға бөлінеді, соның бір бұтағы — Беріш. Бөкеймен бірге қоныс аударғандар негізінен 12 ата Байұлы тайпалары, Жетіру тайпасының үш руы және Әлімұлынан бір рудың өкілдері болды.
Көпэтносты орта
- Ордада шамалы қарақалпақтар да болды: Талов және Торғын бөлімдерінде шамамен 80 шаңырақ, кейін жергілікті қазақтармен араласып кетті.
- Орыстар мен армяндардан бөлек, әртүрлі татарлар, Бұхара және Хиуа жақтан келген топтар да тұрған.
Шекараның айқындалуы және қоныстану тәртібі
1806 жылғы 19 мамырда Орданың шекарасы белгіленді. Сол жылы Бөкейлік қазақтарға Орал (Жайық) өзенінен Боғдаға дейін, одан әрі Чапчачи арқылы қалмақ көштеріне жанаспай теңізге дейін көшіп-қонуға рұқсат берілді.
Алайда 1828 жылы Жайықтың арғы бетіне қоныс аударушылар тым көбейіп, жер тарылғандықтан, патша үкіметі қазақтардың әрі қарай қоныс аударуына тыйым салды.
Оқиғаны меңзейтін өлең жолдары
Егер Бөкей көшпесе,
Жүрер едік біз қайда,
Шекараны өзге жұрт
Басқа жерден сызбай ма?!
Егер Бөкей көшпесе,
Еділ — Жайық бетке алып,
Құмнан аспай қалың жұрт
Қалар ма еді тоқталып?!
Қазақ мәңгі ұмытпас Махамбеттей ақынды,
Батырлары бар елдің хандары да ақылды!
Қалың жаудан кім елін қорғай алса — сол батыр,
Ел — тәуелсіз, жер — жаңа, шекарада Орда тұр!Жерлес ақын: Ғайса–Ғали Сейтақ
Бөкей хан және Жәңгір хан дәуірі
Бөкей хан
Жайықтың арғы бетіне қазақтардың қоныстануына жол ашқан Бөкей 1812 жылғы 1 мамырда Ресей патшасының жарлығымен Бөкей Ордасының ханы болып тағайындалып, 1815 жылы қайтыс болды.
Жәңгір хан
Жәңгір хан 1824 жылғы 26 маусымда хан сайланып, 1845 жылға дейін билік етті. Ол Ішкі Орданың экономикасын, мәдениетін және сауда қатынасын дамытуға айрықша үлес қосты.
1826 жылы Орынборлық архитектор Тафаев бастаған Ресей құрылысшылары Жасқұс құмының батыс бетінде Жәңгір хан резиденциясы болған Орда селосының негізін қалады. Ал хан ставкасының іргесі 1827 жылы қаланып, бұл кезең Жәңгір ханның Нарын құмында алғаш рет ағаштан үй тұрғызған уақытымен тұспа-тұс келді.
Инфрақұрылым және қоғамдық орындар
Кейінірек Ордада мешіт, аурухана, мектептер, казактар командасының казармасы, түрме және өзге де мекемелер жұмыс істеді.
Ағарту, жәрмеңкелер және мәдени өрлеу
1841 жылы Жәңгір ханның бастамасымен Ордада балалар грамматика, математика және өзге пәндер бойынша білім алатын оқу орны ашылды. Архив құжаттарында ол «училище» деп көрсетілгенімен, халық арасында «Жәңгір мектебі» атауымен кең тарады. Қабілеті жоғары түлектерге Ресейде білімін жалғастыруға мүмкіндік берілді.
Жәңгір мектебінің белгілі түлектері
- Сейітқали Меңдешов қоғам қайраткері, ағартушы
- Салық Бабажанов қоғам ісіне үлес қосқан тұлға
- Бақтыгерей Құлманов ел қызметінде танылған қайраткер
- Мақаш Әкімдер өңірлік басқару және ағарту ісі
Жәңгір ханның ел үшін аса маңызды бастамаларының бірі — көшіп-қонып жүрген жұртты отырықшылыққа бейімдеу және кәсіпшілікке ынталандыру мақсатында жәрмеңкелер ұйымдастыруы. Ордадағы жәрмеңкелер көптеген поселкелер мен елді мекендердің ашылуына серпін берді.
Рухани және материалдық мәдениет
Бөкей Ордасында материалдық және рухани мәдениет қатар өркендеді. Сауда қатынасы күшейген кезеңде хан ордасында Ұзақ, Құрманғазы, Дәулеткерей күйлері орындалып, тыңдалғаны айтылады.
Жәңгір хан саясаты елдің еңсе көтеріп, қоғам ретінде орнығуына бағытталған кезеңнің келгенін аңғартты. Ішкі Бөкей Ордасының 215 жылдығы — өңір тарихының маңызды белесі әрі ұлт жады үшін құнды мұра.
Бүгінгі міндет: тарихты ұлықтау және ұрпақ тәрбиесі
Қазіргі таңда жас ұрпақтың бойына Отанға деген сүйіспеншілікті сіңіру, өз елінің патриоты болуға тәрбиелеу ісінде Бөкей Ордасының тарихы ерекше орын алады. Ел азаматтары осы көненің көзіне айналған тарихи мұраны кейінгі ұрпаққа аманат ретінде жеткізуге атсалысып келеді.
Тарихымызды саралай отырып, туған жердің ұлттық құндылығын кейінгі буынға таныту, оны қадірлеуге тәрбиелеу — баршамыздың ортақ міндетіміз.
Автор туралы
Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы. Тарих пәні мұғалімі — Китанов Берік Қуанышұлы.