Мынау шырша
Сабақтың барысы
Бұл сабақта оқушылар қыс мезгілінің белгілерін анықтап, ағаштар мен бұталардың қыста қалай «тынығып», көктемге қалай дайындалатынын түсінеді. Бақылау, сұрақ-жауап, өлең, жұмбақ, ойын және дәптермен жұмыс арқылы тақырып бекітіледі.
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
- Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру.
2) Бақылау күнделігімен жұмыс
Оқушылар өз бақылауларын талқылайды: ауа райы, температура, аспан күйі, жел, жауын-шашын, күн ұзақтығы.
3) Үй тапсырмасын тексеру
Өткен тақырып бойынша сұрақтар қойылып, оқушылардың жауаптары тыңдалады.
4) Тірек білімді өзектендіру: «Қай мезгіл?»
Мұғалім сипаттама береді, оқушылар жыл мезгілін табады:
1) Жаз
Ыстық, балалар өзенге шомылып жүр.
2) Көктем
Құстар ұшып келді, жылғалардан су сылдырап ағады.
3) Күз
Күн салқындады, жапырақтар сарғайып жерге түсті.
4) Қыс
Далада аяз, қар жауады, балалар шанамен ойнайды.
Сұрақтар
- Бір жылда неше мезгіл бар?
- Әр мезгілде неше ай болады?
- Неліктен қыста күн қысқарады, ал көктемде күн ұзарады?
Түсіндіру: төрт саусақ — төрт жыл мезгілі; әр саусақтың үш буыны — әр мезгілдегі үш ай.
Жұмбақ
Ақ әже біздерді жебеп отыр,
Аспанда ақ ұнын елеп отыр.
Жауабы: қар
Қар қай кезде жауады? Қыста.
Бүгін біз қыс мезгілімен жақынырақ танысып, өсімдіктердің қыста қалай өзгеретінін білеміз.
Суретпен жұмыс және пікір алмасу
- Қыс туралы сюжетті суретке қарап әңгіме құрастыру.
- «Қыс мезгілі кімге ұнайды? Несімімен ұнайды?» сұрағына жауап беру.
- Қыс туралы тақпақ айту.
Тақпақ үлгісі
Қырларды жапты күміс қар,
Далада жаңа тыныс бар.
Ақ мамықтай дала қар,
Жолға шықты балалар.
Бұталар жалт-жұлт етеді,
Кәдімгі бейне хрусталь.
Бір-бір шаңғы байлап-ап,
Асыр салып ойнамақ.
5) Жаңа тақырып: Өсімдіктердің қысқы өзгерісі
Оқулықтағы сурет арқылы ағаш пен бұтаның қыс кезіндегі күйіне назар аударылады. Қыста ағаштар мен бұталар өліп қалмайды: олар тынығу кезеңіне өтеді.
Өлең жолдары (талқылауға)
Қайыршы шал, кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айырылған ағаш — қурай.
Талқылау: жапырақ түскенімен, ағаш «өлі» емес — ол көктемге дайындалады.
Неге қыста жапырақ шықпайды?
Себебі қыста күн суық, аяз болады. Жылу азайғанда өсімдіктердің өсуі баяулайды.
Ағаш неге қыста өлмейді?
Ағаштар суыққа төзімді: қабығы қалың, ал тамыры жер астында қорғалып жатады.
Түсіндіру (балаларға жақын мысал)
Балалар сияқты ағаш та «киімін ауыстырады»: күзде жапырағын түсіріп, көктемде қайтадан жаңа жапырақ жарады.
Бүршік туралы
Бұтақта бүршік болады. Ол көктемде күн жылынғанда жапырақ, гүл немесе жеміске айналады. Сондықтан бүршікті: «ұйқыдағы жапырақ», «ұйқыдағы гүл», «ұйқыдағы жеміс» деп те атауға болады.
Сұрақ: Ағашты сындыруға бола ма? Жоқ.
Шырша: қысы-жазы жасыл ағаш
Жұмбақ
Тікен-тікен тік пісте,
Қысы-жазы бір түсте.
Жасыл ине киемін,
Жайлаймын тау биігін.
Жаңа жылды тойласаң,
Төріңдемін үйіңнің.
Жауабы: шырша
Ойын: «Сөзді тап»
РЫШАШ → Шырша
Бақылау
- Шырша таулы жерде жиі өседі.
- Жапырағы ине тәрізді.
- Қысы-жазы жасыл күйін сақтайды.
Сөйлем құрау
«Шырша» сөзіне сөйлем: Жаңа жылда біз үйге шырша қоямыз.
Тоқылдақ — орман дәрігері
Тоқылдақ ағаш діңінің қабығының астындағы зиянкестерді, құрттар мен жәндіктерді теріп жеп, ағашқа көмектеседі. Сондықтан оны «орман дәрігері» деп атайды.
Адам еңбегі: күз және қыс
Күзде
- Отын дайындайды.
- Астық жинайды.
- Көкөніс, өнімдерін жинап, сақтайды немесе сатады.
Қыста
- Егістік алқапта қар тоқтату жұмыстарын жүргізеді.
- Шаруашылық техникаларын жөндейді.
- Малға жем-шөп тасиды.
- Қар күрейді.
Мақал
«Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей».
Мәні: еңбекқор адам нәтижеге жетеді, өз еңбегімен күн көреді.
Ойын: «Құмырсқаға дән жинасу»
Топтық ойын арқылы оқушылар жылдамдық пен бірлескен жұмысты үйренеді. Әр дұрыс жауап — «дән».
Тапсырмалар
- Қазір қай мезгіл?
- Өсімдік мүшелерін ата.
- Ағаш мүшелерін ата.
- Тірі табиғатқа нелер жатады?
- Өлі табиғатқа нелер жатады?
- Қысы-жазы жасыл болып тұратын ағашты ата.
- «Шана» сөзін қатыстырып сөйлем құра.
Дәптермен жұмыс
Қарағай
Ағаш
Арша
Бұта
Шырша
Суретін салу
Қызықты әңгіме: Сүт ағашы
Латын Америкасындағы Коста-Рика, Эквадор және басқа елдерде «сүт ағашы» өседі. Жергілікті тұрғындар оны «емізік» деп те атайды. Себебі оның қабығын тілу арқылы ыдыс қойсаңыз, ақ түсті сүтті шырын бөлінеді. Бір сағаттан кейін дәмі сиыр сүтіне ұқсас болады.
Қорытынды сұрақтар
- Біз жылдың қай мезгілімен таныстық?
- Қар қай кезде жауады?
- Жылдың неше мезгілі бар?
- Өсімдіктер қыста қалай тіршілік етеді?
- Адамдар қыста қандай еңбек түрлерін атқарады?
Сабақ аяқталды.