Қазақша рефераттар

Адамзаттың рухани тәжірибесі

Кіріспе

XXI ғасырда айрықша мәнге ие болған «Өзін-өзі тану» рухани-адамгершілік білімінің түп-тамыры тереңде жатыр. Ол халқымыздың ұлттық құндылықтарынан, рухани мұраларынан, дүниетанымынан және тағылымға толы ой-толғауларынан бастау алады.

Өзін таныған, өмірдің мәнін түсінген адам өзін бақылап, саралап, өз-өзін тәрбиелеуге ұмтылады; өмірден өз орнын тауып, бақытқа жетудің жолын іздейді. «Өзін-өзі тану» — адамның шындықты өзінше пайымдауын қарастыратын бағыт; ол жеке құндылықтар жүйесін жалпыадамзаттық құндылықтармен біртұтас қарауға негізделеді.

Бұл пән рухани-адамгершілік білімді жүзеге асыруға, ұлттық және жалпыадамзаттық мәдениетті игеруге ықпал етеді. Оқушы әртүрлі мәселені адамгершілік нормаларға сүйене отырып конструктивті шешуге үйренеді; өзіне, өзгелерге және қоршаған әлемге ізгілікті қарым-қатынас орнатып, қамқорлық пен көмек көрсетуге дағдыланады. Сонымен бірге жасампаздық белсенділік, азаматтық ұстаным және отансүйгіштік қасиеттерді нығайтады.

Негізгі ой

Қоғамдық дамуда күнделікті өмірімізге сүйіспеншілік, ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, шыдамдылық, имандылық, адалдық, ибалық сияқты асыл қасиеттер қажет. Осы идеяны Қазақстанда алғашқылардың бірі болып «Бөбек» қорының президенті Сара Алпысқызы Назарбаева көтеріп, «Өзін-өзі тану» жобасының өмірге келуіне ықпал етті.

Қазіргі кезеңнің басты қажеттілігі — адамдар арасындағы сыйластық, бірін-бірі қадірлеу, құрметтеу және бағалай білу. Сондықтан оқу-тәрбие үдерісіне енген «Өзін-өзі тану» пәнінің әлеуметтік-рухани өмірдегі орны ерекше. Ол мектептегі басқа пәндердің де тәрбиелік әлеуетін күшейтеді және әрбір оқушының жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңіруіне кең мүмкіндік береді.

Ұлттық тәлім-тәрбиеге қатысты салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптардың көп қыры қазіргі этика, педагогика және психология тұжырымдарымен үйлесіп жатады. Ата-бабаларымыз баланың қабылдағыш, зейінді шағы — үш пен бес жас аралығы екенін ерте аңғарып, осы кезеңде ел, жер, ата-тек, табиғат, ауа райы, жан-жануарлар мен өсімдіктер дүниесі туралы ықшам әрі жүйелі мағлұмат беруге ерекше мән берген.

Жыл соңындағы мониторинг қорытындысы, мұғалімдер мен ата-аналардың, оқушылардың пікірлері пәнге деген қызығушылықтың жылдан-жылға артып келе жатқанын көрсетеді. Ежелгі грек ойшылы Сократтың «Өзгені тану үшін өзіңді таны» деген сөзі бүгінгі «Өзін-өзі тану» мазмұнымен табиғи үндеседі.

Негізгі бөлім

1) Пәннің мақсаты, өткізу ерекшелігі және қойылатын талаптар

«Өзін-өзі тану» бағдарламасы еліміздің мектептерінде 2001 жылдан бастап саралаудан өтіп, оқу жүйесіне енгізіле бастады. 2010–2011 оқу жылынан бастап пән жалпы білім беретін ұйымдардың барлығына кеңінен енгізілді. Бұл бастама жалпыадамзаттық және ұлттық рухани құндылықтарды жаңғыртуға бағытталған маңызды механизм ретінде бағаланады.

Пәннің мақсат-міндеттері — балалар мен жасөспірімдердің бойына жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтарды дарыту; адами қарым-қатынас нормаларын кезең-кезеңімен меңгерту; азаматтық мәдениет пен имандылық қатынастарды қалыптастыру және дамыту.

Оқу-әдістемелік қамтамасыз ету

  • оқулық;
  • мұғалімге арналған әдістемелік құрал;
  • оқушы дәптері;
  • хрестоматия, көрнекі-иллюстрациялық және дидактикалық материалдар;
  • аудио/бейне материалдар.

Мұғалімге қойылатын талаптар

  • пән стандарты мен бағдарламаларын білу;
  • оқу мазмұнының құрылымын, әдіс-тәсілдері мен технологияларын меңгеру;
  • әр оқушының даралығын ескеру, қабілет-қызығушылығын зерттеу;
  • оқушылар белсенділігін арттыратын ойындар мен жаттығулар жүйесін қолдану;
  • бағалаудың ерекшеліктерін білу.

Пән 1–11-сыныптарда аптасына 1 сағат оқытылады. Оқу материалы барлық сыныпта 4 тарауға біріктірілген:

  1. 1 Адамның өзін-өзі тануы
  2. 2 Адам және қоғам
  3. 3 Адам және қоршаған орта
  4. 4 Адамзаттың рухани тәжірибесі

Бұл тараулар адамның өмірлік логикасына сай құрылып, тұлғаның рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға және өзін іс жүзінде көрсетуіне мүмкіндік береді.

2) Оқытудың ерекшеліктері

«Өзін-өзі тану» пәні басқа пәндерден өз мазмұны мен ұйымдастыру тәсілі арқылы ерекшеленеді. Сабақта мұғалім іскерлік ойындар мен психологиялық жағдаяттарды қолданып, әр оқушы өз ойын еркін айта алатын, жеке көзқарасы айқындалатын қауіпсіз әрі қолдаушы орта қалыптастырады.

Сабақ құрылымының өзегі

Сабақ көбіне «шаттық шеңберінен» басталады: оқушылар шеңберге жиналып, өлең жолдарын бірге айтады. Бұл сенім мен ынтымақты күшейтеді.

Әр тапсырма оқушының ішкі әлеуетін оятуға бағытталады және шығармашылық ізденісті қолдайды.

Сабақты тек кабинетте емес, табиғат аясында, мұражайда, театрда, галереяда ұйымдастыруға болады.

Жаттығулардың үлгілері ретінде: «Өзіңді бағалау», «Мен басқалардың көзімен», «Жаңа түрге ену», «Футболкадағы қолтаңба», «Өзіңді тексеру тесті» сияқты тапсырмалар қолданылады.

Мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі — әр оқушының өз-өзіне сенімділігін қалыптастыру. Бұл үшін «өзің туралы жағымды ойлауға үйрену», «жағымсыз ойлардан арылу», «өзіңді сүю», «өз жетістігіңді жоққа шығармау», «жақсы қасиеттерді іздеу» сияқты ішкі дағдыларды жүйелі түрде бекіту маңызды.

Қарым-қатынасты дамытуға бағытталған ойындар мен жаттығулар (мысалы, «бет-әлпетті есте сақтау», «ол қалай күледі», «көңіл-күйге ортақтасу», «қоштау», «күлкі», «саған аманшылық тілеймін», тыңдай білуге арналған тапсырмалар) оқушыларды өзара сыйластыққа және қатынас мәдениетіне тәрбиелейді.

3) Оқушылардың білімін бағалау

«Өзін-өзі тану» пәні бойынша білім сапасын бағалау бағдарламада белгіленген дайындық деңгейіне қойылатын талаптар негізінде жүргізіледі. Бұл талаптар оқушының жалпыадамзаттық құндылықтарға сүйенуі, қоғамға қызмет ету дағдысын жетілдіруі және танымдық белсенділігін дамытуын қадағалауға (мониторинг) мүмкіндік береді.

Бағалаудың қағидаты

Рухани-адамгершілік білімнің табиғатына сай сандық емес, сапалық бағалау басым. Сондықтан жартыжылдық қорытындыда дәстүрлі баға орнына «сынақ» қойылады.

Оқушы талаптардың жалпы көлемінің кемінде үштен екі бөлігіне сай жетістік көрсете алса, «сынақ» тапсырады.

Бағалау кезінде оқушының портфолиосы негізгі дереккөздердің бірі ретінде қарастырылады. Портфолиода оқушы туралы мәлімет, тест қорытындылары, сауалнама жауаптары, өздік жұмыстар, шығармашылық-жобалау жұмыстары жинақталады. Сараптауда ұжымдық және топтық жұмыстарға қатысу белсенділігі, жеке шығармашылықта мәселені түсіну тереңдігі, мақсат пен мазмұнның жалпыадамзаттық құндылықтарға бағдарлануы, сүйіспеншілікке негізделген шешім іздеу әрекеті ескеріледі.

Бағалау оқушының ұмтылысын, білімге құштарлығын қолдап, рухани-адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуына оң ықпал етуі тиіс. Сондықтан шығармашылық, ізденіс жұмыстары мен ойын-жаттығулар кезіндегі белсенділік те бағалау барысында назардан тыс қалмайды.

Қорытынды

«Өзін-өзі тану» сабақтары барысында баланың адамгершілік сезімі мен эмоциялық мәдениеті дамиды, өзара қарым-қатынас туралы түсінігі кеңейеді. Оқушылар үлкендермен және құрбыларымен жағымды қатынас орнатудың жолдарын меңгеріп, адамгершілік құндылықтардың мәнін терең түсінеді. Нәтижесінде Отанға, отбасына, жақындарына, табиғатқа және жалпы өмірге деген сүйіспеншілік нығаяды.

Пән мектеп пен ата-ана арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге де ықпал етеді. Ұлттық құндылықтарды үйрету — ата-ананың да маңызды міндеті. Сондықтан ата-аналар «Өзін-өзі тану» оқулығындағы тағылымды ойларды баланың оқып-үйренуіне қолдау көрсетіп, отбасылық тәрбиемен сабақтастыра алғаны жөн.

Ұстаз ұстанымы

Әбунасыр әл-Фараби ұстаз мінезі туралы: тым қаталдық шәкіртті қарсы қоятынын, ал тым ырыққа көне беру ұстаз қадірін төмендететінін ескертеді. Сондықтан ұстазға ынталылық пен табандылық қажет: «тамшымен тас тесетін» үздіксіз еңбектің күші осында.

Рухани мұраға сүйенбеген елдің болашағы баянды болмайды. Ендеше ата-бабадан қалған әдеби мұраларымызды, өсиет пен өнегені, мақал-мәтелдер мен ұлағатты сөздерді бүгінгі білім беру үдерісінде тиімді пайдалану — «Өзін-өзі тану» пәнінің маңызды міндеттерінің бірі.

Автор туралы мәлімет

Байқоңыр қаласы, №2 К. Э. Циалковский атындағы жалпы білім беретін орта мектептің I санатты бастауыш сынып мұғалімі — Жакупова Алмагүл Байдуллаевна.