Айтыс өнері туралы және жыр алыбы - Жамбылдың өмірі мен шығармашылығын оқушыларға түсіндіру
Сабақтың мақсаты мен педагогикалық бағыты
Сабақтың негізгі мақсаты — оқушыларға айтыс өнерінің мәнін түсіндіру және жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың өмірі мен шығармашылығын таныту. Ақындық талантқа қызығушылық оятып, поэзияны сүйіп, бағалай білуге жетелеу; өнерге ынтасын арттыру; ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылық қиялын дамыту көзделеді.
Білімділік міндеттері
- Жүз жасаған жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың өмір жолы мен шығармашылығымен таныстыру.
- Жамбыл мұрасының қазақ өнеріндегі орны мен маңызын түсіндіру.
Тәрбиелік міндеттері
- Ақын шығармалары арқылы ұлтжандылықты, адамгершілікті, ел өнерін қадірлеуді қалыптастыру.
- Қазақ халқына, қазақ тіліне сүйіспеншілік сезімін тереңдетіп, эстетикалық әрі патриоттық тәрбие беру.
Дамытушылық міндеттері
- Сөйлеу мәдениетін дамыту, сөз өнерін қадірлеуге дағдыландыру.
- Өлең мен поэзияны сүйе білуге үйрету; тіл мәдениетін, сөздік қорды байыту.
- Музыкалық және көркем-шығармашылық қабілеттерді, есте сақтау дағдысын жетілдіру.
Қолданылатын ресурстар мен сабақ форматы
Оқу-әдістемелік әдебиеттер
- Ш. Құлманова, М. Оразалиева, Б. Сүлейменова. Музыка оқулығы, 3-сынып. Алматы: Атамұра, 1999.
- Ш. Құлманова, М. Оразалиева, Б. Сүлейменова. Музыканы оқыту әдістемесі, 3-сынып. Алматы: Атамұра, 1999.
Материалдар, құрал-жабдық және әдістер
Музыкалық материал
Ж. Жабаев — «Балаларға» әні (тыңдау).
Техникалық және көрнекі құралдар
Күйсандық, магнитофон жазбасы, CD-диск, ән мәтіні жазылған плакат, буклет, интерактивті тақта.
Қолданылатын әдістер
Әңгімелеу, ынталандыру, тыңдау, талдау, салыстыру.
Пәнаралық байланыс
Сурет, дүниетану, қазақ тілі, ана тілі.
Сабақ құрылымы (уақыт бөлінісі)
| Кезең | Мазмұны | Уақыты |
|---|---|---|
| 1 | Ұйымдастыру кезеңі: сәлемдесу, түгелдеу, әндету | 2 минут |
| 2 | Үй тапсырмасын сұрау: «Ақындар айтысы» | 8 минут |
| 3 | Жаңа сабақ: «Жыр алыбы — Жамбыл» | 10 минут |
| 4 | Музыка тыңдау: Ж. Жабаев — «Балаларға» | 4 минут |
| 5 | Дауыс ашу: До мажор (G-dur) гаммасын әндету | 3 минут |
| 6 | Әндету: «Бүгін қай күн?» | 5 минут |
| 7 | Қорытындылау: тірек сызбасымен жұмыс | 4 минут |
| 8 | Үйге тапсырма: Жамбыл туралы түсінік айту; «Балаларға» әнін жатқа айту | 2 минут |
| 9 | Бағалау (3, 4, 5) | 2 минут |
Сабақтың барысы: диалог пен қайталау
Ұйымдастыру кезеңі
Мұғалім:
Жүзге кеп бақыт тапқан ақын Жамбыл,
Дүниеге түгел кеткен атың Жамбыл.
Тілекке көл аңсаған бүгін жеттің,
Далада жасасаң да ғасыр Жамбыл.
Халыққа үшін төрге төсеп төсек етер,
Ағарған сақалың мен шашың Жамбыл.
Көтерген көкке төбе тірелгенше,
Иеді көпшілікке басын Жамбыл.Сәлеметсіңдер ме, балалар?
Оқушылар: Сәлеметсіз бе!
Үй тапсырмасын сұрау: «Ақындар айтысы»
Сұрақ:
Өткен сабақта қандай тақырыпты өттік?
Жауап: «Ақындар айтысы» тақырыбын өттік.
Сұрақ:
Ақын дегеніміз кім?
Жауап: Ақын — өлең, жыр-дастан, поэма сияқты поэзиялық туындыларды ауызша айтып не жазып шығаратын өнер иесі. Ауыз әдебиетінде ақын әрі шығарушы, әрі таратушы болған; суырыпсалма дәстүрінде домбыра, қобыз секілді аспаптармен бірге орындаған. «Халық ақыны» ұғымы осы дәстүрді жалғастырған шеберлерге қатысты айтылады.
Сұрақ:
Ақындар айтысына кімдер қатысады?
Жауап: Айтысқа суырыпсалма, тапқыр, ел тарихы мен дәстүрін білетін, тез жауап қайтара алатын ақындар қатысады.
Сұрақ:
Айтыстың әсерлі шығуы үшін қандай сүйемелдеу қолданылады?
Жауап: Домбыра, баян немесе қобыз сүйемелі.
Назар аудару:
Өткен сабақта М. Төлебаевтың «Біржан — Сара» операсынан үзінді тыңдалып, айтыс әні үйренілді. Музыкалық термин ретінде лига қарастырылды — дыбыстарды бірінен соң бірін сабақтастырып байланыстыратын сызық.
Жаңа тақырып: жыр алыбы Жамбыл
Өмір жолы және дәуір тынысы
Қазақ халық поэзиясының алыбы Жамбыл Жабаев (1846–1945) ақынның өз сөзімен айтқанда, қазіргі Жамбыл облысы аумағында, Шу өзені бойындағы Жамбыл тауының етегінде дүниеге келген. Бұл кезең — Жетісу өңірі Қоқан хандығына қарап тұрған, ел басқарудағы әділетсіздік күшейіп, алым-салық халықты титықтатқан уақыт. Ақын сол дәуірдің ауыр шындығын поэзияға шынайы қалпында алып келді.
Білімге көзқарасы және алғашқы қадамы
Жамбыл сегіз жасында ауыл молдасынан оқиды, алайда ескіше оқуға көңілі толмайды. Ол білім беруден гөрі пайда көздеген оқудың кемшілігін сынға алады. Кейін әкесіне «түсіне өлең кіретінін» айтып, домбыра алып, ақындық жолға біржола бет бұрады.
Негізгі ой
Жамбылдың таңдауы — жаттанды оқудан гөрі халықтың сөз өнеріне, тірі дәстүрге жақындау.
Ұстазы және суырыпсалма дәстүр
Жамбыл ХІХ ғасырдағы суырыпсалмалық өнердің ірі өкілі Сүйінбай Аронұлынан бата алады. Сондықтан ақын кейінгі жырларында ұстазын ерекше құрметтеп, «Менің пірім — Сүйінбай» деп атайды. Он бес жасынан бастап-ақ ел арасына «Жамбыл ақын» болып таныла бастайды.
Түйін: Жамбылдың мектеп-дәстүрі — суырыпсалма сөз сайысы, көптің алдында тез ой қорыту және әділ сөз айту.
Әлеуметтік тақырып және халық мұңы
Жамбылдың алдында «кімнің сөзін сөйлеу керек?» деген заман талабы тұрды. Ол қалың бұқараның жоғын жоқтап, бай-манаптарды сынай білді. Бұл қыры ақынды Абай дәстүріндегі әлеуметтік оймен сабақтастырады: қоғамның әділетсіз тұстарын ашып, халыққа жақын сөз айту — Жамбыл поэзиясының өзегі.
Көркемдік ерекшелік
Ақын дерексіз ұғымды қазақ танымына жақын теңеулермен нақтылап, образды тіл жасайды.
Жеке лирика
«Бұрым қыз» жайлы өлеңдеріндегі теңеу, ишаралар ақынның сыршыл табиғатын танытады.
Тарихи оқиғалар және азаматтық үн
1916 жылғы патша жарлығына қарсы ұлт-азаттық көтеріліс тұсында Жамбыл «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық», «Толғау» сияқты өлең-толғауларын жазады. Жерден айырылған елдің үдере көшіп, Қытайға ауа бастағаны, әр өңірдегі көтерілістердің күшейгені — ақын шығармаларында дәуірлік шындық ретінде көрініс табады. Осы өлеңдері үшін ақынның қудаланған кезеңі де болған.
Кеңес дәуірі және жанрлық байлық
Кеңес өкіметі орнаған тұста қоғамдағы саяси-мәдени науқандар ақын жырларында орын алды: кедейге теңдік, әйелге еркіндік, ауыл өміріндегі өзгерістер, сайлау, жер бөлу сияқты тақырыптар жырланды. Сонымен қатар Жамбыл поэзиясында фольклорлық жанрлар кең көрінеді: бата, тілек, өсиет, арнау, жоқтау.
Бата
Жақсы сөздің қуатын танытып, көпке игі тілек арнайды.
Арнау
Жекелеген тұлғаларға және елдік мерекелерге арналған жырлар: Кененге, Ғасем Лахутиға, Калининге, А. Пушкинге; Қазақстан тойына, Амангелді тойына т.б.
Жоқтау
Ұлы Отан соғысы кезінде баласы Алғадайдан айырылғандағы қайғысы өлең арқылы терең өрнектеледі.
Даңқ биігі және әдеби орта
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі Жамбыл есімін кең көлемде танытып, даңқын асқақтатты. Жамбыл да өз заманының перзенті ретінде дәуір тынысын, халықтың үміті мен күйзелісін қатар жырлады — сондықтан оның мұрасы тек көркем сөз үлгісі емес, тарихи сана мен қоғамдық ойдың да айнасы.
Ой түйіні: Бұл сабақта айтыс дәстүрі арқылы оқушыға сөз мәдениеті, тыңдау дағдысы және ұлттық өнерге құрмет бір арнаға тоғыстырылады.
Үй тапсырмасы және бағалау өлшемі
Үйге тапсырма
- Жамбыл Жабаев туралы қысқаша түсінік айту.
- Ж. Жабаевтың «Балаларға» әнін жатқа әндету.
Бағалау
Оқушының жауап беру белсенділігі, мазмұнды түсінуі, терминді дұрыс қолдануы, тыңдау және орындау мәдениеті ескеріледі. Баға қою шкаласы: 3 / 4 / 5.