Шағын жинақты мектептің көпшілігіне тән жағдай бір ғана мұғалім басқаратын қосарланған сыныптың сабақ процесі
Шағын жинақты мектепте сабақ жоспарлау мен ұйымдастырудың тиімді жолдары
Жаңа формация мұғалімі оқушыны басқарудың қатал тәсілдеріне емес, гуманистік педагогикаға сүйенеді. Мұндай көзқарас шағын жинақты мектеп жағдайында ерекше маңызды, өйткені мұғалім бір мезетте бірнеше сыныптың оқу әрекетін ұйымдастырады және әр баланың оқу тәжірибесіне тікелей ықпал етеді.
Гуманистік этиканың практикалық қағидалары
- Бақылаудың орнына — ынталандыру
- Мәжбүрлеудің орнына — кеңес беру
- Ауыстырудың орнына — сенім білдіру
- Үгіттеудің орнына — түсіндіру
- Басқарудың орнына — қатысу
- Айғайлаудың орнына — әзіл мен жылы қарым-қатынас
- Кінәлаудің орнына — қорғау
- Бұйрық беріп тексерудің орнына — кәсіби көмек көрсету және қолдау
Шағын жинақты мектеп (ШЖМ) ұғымы және құрылымы
Шағын жинақты бастауыш мектеп — оқушы саны аз, оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудың өзіндік ерекшелігі бар, біріктірілген сыныптардан тұратын жалпы білім беретін мектеп. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында да шағын жинақталған мектепке: сынып-жинақтамалары аралас және сабақтарды ұйымдастырудың өзіндік нысаны бар, оқушылар саны шағын мектеп ретінде анықтама беріледі.
Мұғалімнің жұмыс форматы
ШЖБМ-де мұғалім бір уақытта бірнеше сыныппен сабақ жүргізеді:
- екі комплектілі мектепте — екі сынып бірге;
- бір комплектілі мектепте — үш немесе төрт сынып біріктіріледі.
Комплектілеу логикасы
Сыныптарды комплектіге біріктірудің практикалық тұрғыдан тиімді нұсқасы:
1 + 3
сыныптарды біріктіру
2 + 4
сыныптарды біріктіру
Оқушы саны өте аз болған жағдайда (шамамен 5–15 бала) 1–4 сынып бірге оқитын жылжымалы сабақ кестесін жасау қажеттілігі туындайды.
Жоспарлау құжаттары
Оқыту үдерісін ұйымдастыру оқу жоспары негізінде құрылады және жылдық күнтізбелік оқу кестесі мен сабақ кестесі арқылы реттеледі. Сондықтан ШЖМ жағдайында:
- комплектілеу негізінде кесте құру;
- кестеге сай күнтізбелік-тақырыптық жоспар жасау;
- әр сабаққа нақты жоспар құрастыру;
- уақытты тиімді пайдалану — шешуші фактор.
Сабақтың ерекшелігі: бір мезетте бірнеше сыныппен жұмыс
ШЖМ мұғалімінің негізгі педагогикалық мақсаты — бағдарлама мен мектеп бекіткен жоспарды сапалы орындау. Бұл міндет сабақ құрылымын өзгеше құруды талап етеді: бір сабақтың ішінде әр сынып үшін жеке мақсат, мазмұн және нәтиже жоспарланады.
1) Құрылым
Бір уақытта бірнеше сыныппен жұмыс жасау сабақтың логикасын нақтылауды, мұғалім мен оқушы әрекетін дәл жоспарлауды қажет етеді.
2) Өздік жұмыс
Әр сынып үшін өздік жұмыс міндетті түрде ұйымдастырылады және ол мұғалімнің тікелей басшылығымен атқарылатын жұмыспен алма-кезек жүреді.
3) Уақыт
Бір сыныптың өздік жұмысына бөлінген уақыт келесі сыныппен мұғалімнің тікелей жұмысына тәуелді. Сондықтан уақыт өлшемі өте нақты болуы тиіс.
ШЖБМ жағдайындағы күрделілік
Бір сыныппен жұмыста сабақтың мақсаты мен құрылымы екі тарапқа да айқын болса, бірнеше сыныппен жұмыста бір сабақ бірнеше шағын «сабақшалардан» құралады. Мұғалім кей күндері 8–16 сабақтың мазмұнын басқарумен қатар, олардың әр бөлігінің логикалық байланысын сақтауға міндетті.
Психологиялық әркелкілік
Жас айырмасы, ой-өріс пен дайындық деңгейі әр түрлі оқушылармен қатар жұмыс жасау мұғалімнен психологияны терең білуді талап етеді.
Әдістемелік оқшаулану
ШЖМ көбіне шалғайда орналасатындықтан, тәжірибе алмасу мүмкіндігі шектеулі болады. Бұл кәсіби қолдауды саналы түрде ұйымдастыруды қажет етеді.
Өздік жұмысқа қойылатын талап
- тапсырма әр оқушыға түсінікті болуы;
- мазмұны мен көлемі оқушы деңгейіне сай болуы және орындау уақыты нақты белгіленуі;
- көрнекі құралдар, карточкалар, дидактикалық материалдар жеткілікті болуы.
Артықшылықтары мен шектеулері
Тиімді жақтары
- Оқушы саны аз болғандықтан, әр баланы жақын тануға және қызығушылығын дамытуға мүмкіндік мол.
- Дәптер тексеру, жеке тапсырмалар іріктеуге кететін уақыт салыстырмалы түрде азаяды.
- Тәртіп бұзушылық сирек кездеседі.
- Оқушылар ерте жастан өз бетімен жұмыс жасауға бейімделеді.
- Жоғары сынып оқушылары (3–4) төменгі сыныптарға көмектесуге дағдыланады.
- Білім деңгейін дәл диагностикалап, білік-дағдыны жүйелі көтеруге мүмкіндік бар.
- Пәнаралық байланысты кең қолдануға қолайлы орта қалыптасады.
Кемшіліктері мен қиындықтары
- Педагогикалық ұжым аз болғандықтан, шығармашылық орта мен ынтымақтастық кейде жеткіліксіз болады.
- Сабаққа дайындық жүктемесі жоғары: бірнеше сыныпқа бір мезетте жоспар құру қажет.
- Мұғалімнің назары екі немесе одан да көп сыныпқа бөлінеді; әр сыныппен тікелей жұмыс уақыты шектеледі.
- Өздік жұмыс кезінде оқушыға жедел көмек көрсету мүмкіндігі әрдайым жеткіліксіз.
- Жас шамаластар аз болғандықтан, ұжымдық жұмысты тұрақты ұйымдастыру қиындайды.
- Шу мен кедергі өздік жұмыстың сапасына әсер етуі мүмкін.
- Ұзақ уақыт бойы пікірін ашық айту, ауызша талдау және талқылау тәжірибесі тежеліп қалуы ықтимал.
Сапалы нәтижеге жеткізетін шарттар
ШЖБМ бағдарламасын өз деңгейінде орындау — бүгінгі өзекті мәселе, өйткені талаптар негізгі мектептермен бірдей. Мұндай жағдайда сапа төмендегі талаптар орындалғанда ғана тұрақты болады:
- мұғалім ШЖМ-нің және сабақтың өзіндік ерекшелігін түсініп, сезіне білуі;
- пән бойынша (әсіресе математикада) теориялық әрі практикалық дайындықтың жеткілікті болуы;
- сабақты түрлендіріп, оқушы әрекетін ұйымдастыру формаларын орынды қолдана білуі;
- көрнекілік пен дидактикалық құралдардың талапқа сай және жеткілікті болуы.
Ауыл мектебінің контексті және мұғалімнің кәсіби бағыты
Демографиялық өзгерістерге байланысты ауыл мектептерінде оқушы саны азайып, шағын жинақты мектептер, соның ішінде қосарланған сыныптар саны артып келеді. Мұндай жағдайда білім сапасын және оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру — ауыл мұғалімі үшін басты кәсіби міндеттердің бірі.
Мектептің өзекті мәселесі
Оқытудың жаңа технологияларын тиімді пайдалану арқылы оқушылардың білім сапасын арттыру.
Мақсат
- біріктірілген сыныптарда әр оқушының білім деңгейі мемлекеттік стандарт пен бағдарламаға сәйкес болуын қамтамасыз ету;
- шығармашылық деңгейін арттырып, өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландыру;
- ата-анамен тығыз байланыс арқылы саналы әрі тәртіпті оқу мәдениетін қалыптастыру.
Міндеттер
- теориялық білімді күнделікті заман талабына сай үздіксіз жетілдіру;
- жаңа оқу технологияларының элементтерін тиімді қолдану;
- сабақ жоспарларын түрлендіріп, білім сапасын арттыруға бағыттау;
- көрнекілік пен құрал-жабдықтардың жеткілікті әрі талапқа сай болуын қамтамасыз ету.
45 минуттағы негізгі талап
Қосарланған сыныпта бір ғана 45 минут ішінде екі сыныпқа бірдей мазмұнды толық әрі сапалы меңгертуді жоспарлау оңай емес. Сондықтан мұғалім өз әрекетін ғана емес, оқушының әрекетін де деңгейіне қарай алдын ала ойластырып, уақытты тиімді ұйымдастыруы тиіс.
Талдау, зейін және педагогикалық шеберлік
Шағын жинақты мектептің педагогикалық ерекшеліктерін ескерген мұғалім ғана өз шығармашылық жұмысын жүйелі ұйымдастыра алады. Кез келген әрекет талдаудан басталады: оқушыларды талдауға үйретуде тәсілдер жүйесін мақсатты қолдану тиімді нәтиже береді.
Сабақ — оқытуды ұйымдастырудың негізі, оқу үдерісіндегі шешуші буын. Сондықтан әр сабақ жетілдіруді, түрлендіруді және нақты нәтижеге жетуді жоспарлауды қажет етеді. Бүгін жақсы оқытсақ, ертең одан да жақсы оқытуға ұмтылу — кәсіби дамудың табиғи шарты.
Оқушы психологиясын ескеру
Бастауыш жаста зейін тұрақсыз болуы мүмкін, сондықтан сабақ үстінде балалардың бір-біріне алаңдауы жиі кездеседі. Мұндай жағдайда қосарланған сынып сабағын өткізу мұғалімнен жоғары шеберлікті талап етеді: қысқа нұсқау, анық алгоритм, дер кезінде кері байланыс және тыныш өздік жұмыс мәдениеті.
Қорытынды ой
К. Ушинскийдің пікірінше, мұғалім өз білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана — мұғалім; оқуды және ізденуді тоқтатқан сәттен бастап оның мұғалімдігі де әлсірейді. Шағын жинақты мектеп жағдайында бұл қағида әсіресе өзекті: жоспарлау дәлдігі, әдістемелік икемділік және адамға бағытталған ұстаным ғана тұрақты сапаға жеткізеді.