Жойылып бара жатқан Орта азиялық түрше

Қызыл қасқыр

Қазақстан аумағынан жойылып кетуі мүмкін. Соңғы 40 жылда бұрын мекендеген өңірлерден (Тянь-Шань және Алтай) нақты дерек тіркелмеген.

• Ұсыныс: хайуанаттар бағында қолдан өсіру жұмыстарын жолға қойып, бұрынғы мекеніне қайта жіберу тетіктерін қарастыру.

Еуропа қара күзені

Бұрын Жайық өзені аңғары мен Еділ атырауында мекендеген. Америка су күзенін жерсіндіргеннен кейін бәсекелестік күшейіп, бұл түр сол аумақтарда дерлік жоғалды. Қазақстанда толық жойылып кетуі мүмкін.

• Ұсыныс: қолдан өсіру бағдарламасын дайындап, бұрынғы мекеніне қайта жерсіндіру.
• Қоса шара: сол аумақтарда америка су күзенін жоспарлы түрде аулау.

Итаю

Өте сирек кездесетін жыртқыш. Қазақстанда Оңтүстік Үстірттің шағын бөлігінде ғана таралған; шамамен 15–20 дарақ болуы мүмкін.

• Ұсыныс: итаю кездесетін аумақтарды Үстірт қорығына қосу.
• Үгіт-насихат: кен іздеушілер мен шопандар арасында қорғау туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізу.

Орта Азия өзен құндызы

Адамның тікелей ықпалынан саны азайып, таралу аймағы тарылған. Қазіргі кезде Іле Алатауының шығысындағы жекелеген жерлерде, Жоңғар Алатауында және Іле өзені аңғарында ғана сақталған. Саны төмендеуін тоқтатпай отыр.

• Ұсыныс: Шарын өзенінің төменгі ағысында және Жоңғар Алатауындағы Өсек өзені бассейніндегі су қоймаларында қорықшалар ұйымдастыру.

Қабылан

Бұрын Үстірт пен Қызылқұмда тараған. 1970-жылдардың ортасынан бері республика аумағында кездескені туралы нақты дерек жоқ, сондықтан бұл өңірлерде жойылып кетуі мүмкін.

• Негізгі себеп: қабыланды және оның басты қорегі — қарақұйрықты тікелей аулау.
• Ұсыныс: қолдан өсірілген жыртқыштарды табиғи ортаға қайта жіберіп, санын қалпына келтіру жұмыстарын бастау.

Қарақал

Қазір Үстіртте таралған, ертеректе Қызылқұмда да мекендеген. Саны өте аз, жойылып кету алдында. Қауіп факторлары басқа да жабайы мысықтарға тән себептермен ұқсас.

• Ұсыныс: Үстірт қорығын қарақал кездесетін аумақтар есебінен кеңейту.
• Қоса шара: Үстірттің өзге бөліктерінде арнайы зоологиялық қорықшалар ашу.

Барыс

Қазақстандағы ең ірі жабайы мысық. Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Алтайдың биік тауларында мекендейді. Саны 200-ден аспайды және жыл сайын кеміп келеді.

• Негізгі себептер: заңсыз аулау және қорек қорының азаюы (таутеке мен басқа тұяқтылардың кемуі).
• Ұсыныс: Жоңғар қорығын құрып, таулы қорықтар мен қорықшаларда қорғауды күшейту.

Түрікмен құланы

Бұл түрше Үстіртте мекендеген, бірақ XX ғасырдың 30-жылдары жойылып кетті. Қазақстанның өзге шөлдеріндегі «қазақстан құланы» да 30-жылдары біржола құрып кеткен.

1953 жылы Түрікменстаннан Арал теңізіндегі Барсакелмес аралына әкелінген құландар көбейіп, 1982 жылдан бастап Іле аңғарына, Бетпақдалаға және Шығыс Каспий өңіріне жіберіле бастады.

Тоғай бұғысы

Жойылып бара жатқан Орта азиялық түрше. Бұрын Сырдария мен Іле өзендері бойында мекендеген, алайда 1960-жылдардың ортасында толық жойылған.

1981 жылы Тәжікстаннан бірнеше бұғы әкелініп, Іле өзенінің сол жағалауындағы Қарашеңгел аңшылық шаруашылығына жіберілді. Саны 200 басқа жетіп, өсімі жалғасуда.

• Ұсыныс: бұғыларды Сырдария мен Іле бойында тіршілік етуге қолайлы мекендері сақталған аумақтарға қайта жіберу.

Алтай арқары

Тек Алтайда кездеседі. Шамамен 80-дей дарақ қалған, яғни жойылып кету шегіне өте жақын.

• Негізгі себеп: заңсыз аулау және тіршілік мекенінде малды шамадан тыс жаю.
• Ұсыныс: мал жаюды шектеп, Күршім жотасының оң беткейінде Марқакөл қорығының жеке бөлімшесін ашу.

Қызылқұм арқары

Қазақстанда Қызылқұмда мекендеген, бірақ жойылып кетуі мүмкін: 1970-жылдардан бері бірде-бір рет тіркелмеген.

• Себептер: заңсыз аулау және үй малының көп болуы салдарынан мекеннің бұзылуы.
• Ұсыныс: питомниктерде қолдан өсіруді бастап, алынған төлдерді қорғалатын аумақтарға жіберу.
• Қорғау: Қызылқұм қорығын және бірнеше қорықшаны ұйымдастыру.

Қазақстан арқары

Орталық Қазақстанның аласа қырат жоталарында таралған. 1960-жылдары заңсыз аулау және қолайлы мекендердің тарылуы салдарынан саны мен таралуы қысқарды.

1990-жылдардың ортасына қарай саны 12 мыңға дейін өсті. Белгілі қорғалатын аумақтарда шектеулі пайдалану жөніндегі тәжірибелік жұмыстар басталды.

• Ұсыныс: қорықшаларда қорғауды күшейтіп, далалық қорықтар құру және Ұлытауға қайта жерсіндіру.

Қаратау арқары

Тек Қаратауда ғана кездесетін ерекше түрше. Қазіргі кезде толық жойылу шегінде: бар болғаны 100–150 бас сақталған.

• Ұсыныс: Қаратау қорығын жедел құрып, жотаның солтүстік-батыс шетінде қорықшалар ұйымдастыру.

Тянь-Шань арқары

Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауында таралған. Саны жылдам төмендеп, қазір 1,5 мыңнан аспайды. Қауіп факторлары басқа арқарларға әсер ететін себептермен ұқсас.

• Ұсыныс: Ақсу-Жабағылы қорығына жақын арқардың қыстайтын жерлерін қосу.
• Қоса шара: Қаратау жотасында қорық бөлімшесін ашу және Жоңғар Алатауында қорық құруды жеделдету.

Тянь-Шань қоңыр аюы

Тянь-Шань тауы мен Жоңғар Алатауында мекендейді. Тиісінше шамамен 200 және 300-дей аю бар. Негізгі қауіп — адамның тікелей аулауы және таулы аумақтарды игеру кезінде мекенінен ығыстыру.

• Ұсыныс: Жоңғар Алатауында қорық ұйымдастыру.
• Қорғау: Алматы және Ақсу-Жабағылы қорықтарында қорғауды күшейту.

Орта Азия тас сусары

Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Алтайда таралған. Заңсыз аулаудың салдарынан саны біртіндеп азайып келеді.

• Ұсыныс: халық, әсіресе аңшылар арасында кең көлемді түсіндіру жұмыстарын жүргізу.

Орман сусары

Қазақстанда негізінен Жайық өзенінің жайылмаларындағы ормандарда мекендейді. Соңғы жылдары Солтүстік Қазақстан ормандарында бірнеше рет байқалған; бұл дарақтар Ресейдің шекаралас аудандарынан өтуі мүмкін.

• Шектеуші факторлар: заңсыз аулау және азық қорының азаюы.
• Ұсыныс: Кирсанов қорықшасында қорғауды күшейту.
• Қосымша: азық қоры тапшы жылдары қыста үстеме қоректендіруді ұйымдастыру.

Шұбар күзен

Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында кең таралғанымен, барлық жерде саны аз. Құрғақшылық жылдары саны күрт төмендеп, тіпті жоғалып кетуге дейін барады.

• Ұсыныс: Бетпақдала, Балқаш өңірі, Қызылқұмда қорықтар құру.
• Қоса шара: сирек түрлерді қорғауға арналған бірнеше зоологиялық қорықша ашу.

Шағыл мысығы

Аздаған дарақтар Үстірт пен Қызылқұмда ғана кездеседі. Санының кемуіне қалың қарлы қатал қыста азық қорының азаюы және адамның тікелей әрекеті әсер етеді.

• Ұсыныс: Қызылқұм қорығын ұйымдастырып, Солтүстік Қызылқұмның бір бөлігін қорықша деп жариялау.

Сабаншы

Каспийден Алтайға дейінгі шөлді аласа тауларда таралған, бірақ сирек кездеседі. Қауіптері: қар көп түскен жылдары азық қорының азаюы, заңсыз аулау, қойшылардың иттерінен қырылу, шаруашылық әрекет салдарынан таралу аймағының тарылуы.

• Ұсыныс: Сарыарқа мен Жоңғар Алатауында қорықтар ұйымдастыру.

Түркістан сілеусіні

Сілеусіннің сирек түршесі. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы таулы ормандарда мекендейді. Саны көп емес. Негізгі қауіп — заңсыз аулау және қорек қорының аздығы.

• Ұсыныс: Жоңғар Алатауында қорық құру және бар қорықшаларда қорғауды күшейту.

Қарақұйрық

Бұрын шөл аймақтарда өте көп болған. Заңсыз аулау салдарынан саны 1930-жылдардағы 200 мыңнан 1970-жылдардағы 10 мыңға дейін төмендеп, көптеген жерде жоғалды.

Қызыл кітапқа енгізілгеннен кейін саны тұрақтанып, жан-жақты қорғалатын аумақтарда өсе бастады. Қазір Қазақстанда шамамен 30–50 мыңдай қарақұйрық бар.

• Ұсыныс: жаңа қорғалатын аумақтар ашу.

Үстірт арқары

Тек Үстірт пен Маңғыстауда таралған. 1970-жылдары саны 7–10 мыңнан 1–4 мыңға дейін кеміді. Үстірт қорығы және екі қорықша (Ақтау–Бозашы, Қарагие–Қаракөл) құрылғаннан кейін саны өсіп, 1991 жылы 5,5 мың басқа жетті.

• Ұсыныс: Үстірт қорығының аумағын кеңейтіп, бірнеше қорықша ұйымдастыру.
• Шектеулі санын пайдалану жөніндегі тәжірибелер жүргізіле бастаған.