Кірме сөздерді табу
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Тақырып
- Кірме сөздер
- Пән мұғалімі
- Мухатова Нұргүл Нұрмамишовна
- Сабақтың типі
- Жаңа тақырыпты меңгерту
- Сабақтың түрі
- Топтық жұмыс
- Әдіс-тәсілдер
- Түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу, талдау
- Көрнекіліктер
- Кесте, үлестірмелер
- Пәнаралық байланыс
- Қазақ әдебиеті, тарих
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Басқа тілдерден енген сөздер туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, сөздік қорын байыту, жүйелі сөйлеуге дағдыландыру.
Тәрбиелік
Тілді құрметтеуге тәрбиелеу және адамгершілік құндылықтарды нығайту.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Сабаққа қатысуды тексеру.
- Зейінді сабаққа аудару.
Топқа бөліну
Оқушылар 1, 2, 3, 4 деп санау арқылы бөлінеді. Әр топтан жетекші сайланып, бағалау парағы беріледі.
Сергіту сәті
«Қызыл өрік» әні бойынша қимыл-қозғалыс жаттығулары.
IV. Өткенді қайталау
Әр топтағы оқушылар «Доп лақтыру» әдісі арқылы бір-біріне өткен тақырыптар бойынша сұрақ қояды.
- «Қыздың жиған жүгіндей» тіркесі қандай мағына білдіреді?
- «Жақсы» сөзінің антонимі қандай?
- «Ит тұмсығы өтпейтін жер» тұрақты тіркесі нені білдіреді?
- Табу дегеніміз не?
- Атасының аты Көрпебай болса, келіні «көрпе» сөзін қалай атаған?
V. Жаңа тақырып: кірме сөздер
Сабақтың мақсаты оқушылармен бірлесіп анықталады. Оқулықтан ереже оқылып, негізгі ұғымдар талданады.
Назар аударайық
Соңғы жылдары кірме сөздердің бір бөлігі қазақшаға аударылып, қолданысқа енді:
- самолет — ұшақ
- вертолет — тікұшақ
- коллектив — ұжым
Үй тапсырмасына сүйенген ауызша жұмыс
Үйден берілген тапсырма бойынша оқушылар Тарбағатай, Зайсан, Алтай атауларының шығу тарихын зерттеп келеді. Сыныпта 3 оқушы ауызша таныстырады.
Бұл бөлімде кірме сөздердің тек тілдік емес, тарихи-мәдени қырлары да ашылады: жер-су атауларының этимологиясы арқылы өткен мен бүгін байланысы көрінеді.
VI. Түсінікті тексеру: кірме сөздерді топтастыру
Әр топқа кірме сөздер жазылған парақтар беріледі. Оқушылар сөздерді шығу тегі мен қолданылуына қарай топтастырады.
1-топ: Моңғол тілінен енген сөздер
Ел билеуге қатысты
ұлыс, нөкер, жасақ, аймақ, жарлық, т.б.
Жер-су атаулары
Тарбағатай, Нарынқол, Нұра, Баянауыл, Зайсан, Қордай, Алтай, т.б.
2-топ: Орыс тілінен енген сөздер
Қазан төңкерісіне дейін
сот, жәшік, кереует, бөтелке, кәмпит, сөмке, тұрба, т.б.
Кеңестік дәуір терминдері
телефон, телеграф, автомобиль, т.б.
3-топ: Араб, парсы тілдерінен енген сөздер
адам, әлем, ғылым, қоғам, мектеп, білім, тарих, әдебиет, мәдениет, пән, тәрбие, емле, әліпби, т.б.
4-топ: Орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген сөздер
футбол, баскетбол, волейбол, телефон, телеграф, т.б.
VII. Жаттығу жұмыстары
Дәптермен жұмыс
Берілген сөздердің ішінен 5 сөзге сөйлем құрау.
Сөздер тізімі
Моңғол тілінен: ұлыс, нөкер, жасақ, аймақ, жарлық, т.б.; жер-су атаулары: Тарбағатай, Нарынқол, Нұра, Баянауыл, Зайсан, Қордай, Алтай, т.б.
Орыс тілінен: сот, жәшік, кереует, бөтелке, кәмпит, сөмке, тұрба, т.б.; терминдер: телефон, телеграф, автомобиль, т.б.
Араб-парсы тілдерінен: адам, әлем, ғылым, қоғам, мектеп, білім, тарих, әдебиет, мәдениет, пән, тәрбие, емле, әліпби, т.б.
Тақтамен жұмыс
Сөз құрамына талдау жасату (3 оқушы).
Мысал 1
«Кәмпитті бес-бестен бөлдік.»
Түбірі: кәмпит
-ті: табыс септігінің жалғауы
Мысал 2
«Мен Тарбағатайдан келдім.»
Топтық тапсырма: 172-жаттығу
Берілген сөздердің синонимін табу.
1-топ
пұл, шайыр
2-топ
сарбаз, ғибрат
3-топ
ғұлама, пешене
4-топ
пән, аймақ
Кірме сөздердің қазақ тіліндегі баламалары
Пұл
ақша, қаржы
Пешене
жазмыш, тағдыр
Ғибрат
үлгі, өнеге
Сарбаз
жасақшы, қол, әскер
«Кім тапқыр?» ойыны
Ағаштарды жарамын,
Гүлге келіп қонамын.
Жауабы: Ара
Ұйықтап жатып көремін,
Мезгілді де білемін.
Жауабы: Түс
Н-дан басталса — тыныс белгісі,
Б-дан басталса — етістік.
Жауабы: нүкте — бүкте
К-ден бастасаң — қаламын,
Ж-дан бастасаң — тағаммын.
Жауабы: кент — жент
Соңғы әрпі С болса — момынның синонимі,
С-ны алып тастасаң — жабайы пияз.
Жауабы: жуас — жуа
Қалай оқысаң да, ұлтым өзгермейді.
Жауабы: қазақ
Синонимдер мен антонимдер
Синоним
Әдемі — сұлу
Синоним
Мүсін — нұсқа
Синоним
Ажар — көрік
Антоним
Шолақ — қысқа
Антоним
Бар — жоқ
Антоним
Аш — тоқ
Антоним
Қисық — түзу
Антоним
Жөндеу — бұзу
Антоним
Қараңғы — жарық
Антоним
Семіз — арық
Синоним
Мықты — берік
Синоним
Ыстық — жылу
Топтық жұмыс: «Мағынаны тану»
4 топ бір-бірінің жұмысын тексереді. Тапсырма семантикалық карта арқылы орындалады.
| Мысалдар | Тірек ұғымдар |
|---|---|
| Күннің көзі | Тура мағына / Ауыспалы мағына |
| Кеден | Жаңа сөз / Термин |
| Әдемі, көрікті, сұлу | Синоним |
| Ара | Омоним (контекске қарай) |
| Ерке бала | Ауыспалы мағына |
| Зейнеткер | Жаңа сөз / Қоғамдық-әлеуметтік ұғым |
| Боқмұрын | Дисфемизм |
| Сөзуар | Эвфемизм немесе бағалауыш мән (талдау) |
Шығармашылық тапсырма (жеке жұмыс)
Әр топқа сурет бойынша 4 сөйлемнен мәтін құрастыру тапсырмасы беріледі.
1-топ
Табу сөздерді қатыстырып мәтін құрастыру.
2-топ
Көнерген сөздерді қатыстырып мәтін құрастыру.
3-топ
Жаңа сөздерді қатыстырып мәтін құрастыру.
4-топ
Кірме сөздер мен көнерген сөздерді қатыстырып мәтін құрастыру.
Бағалау: «Үш шапалақ» және «Бас бармақ» әдістері.
Қорытындылау және рефлексия
Қорытынды тапсырмалар
- 1-топ: «Қазақ тілі» моделін қорғау.
- 2-топ: «Ең биік мұнара» (кірме сөздер) құрастыру.
- 3-топ: «Кірме сөз деген не?» — топтастыру жасау.
- 4-топ: Кірме сөздер мен жаңа сөздерді салыстыру.
Бағалау: «Үш шапалақ» және «Бас бармақ» әдістері.
«Блоб ағашы» арқылы кері байланыс
Оқушылар сабақтан алған әсерін, не үйренгенін қысқаша жазып, стикерді «Блоб ағашына» жапсырады.
Сұрақтар
- Сабақтан қандай әсер алдың?
- Бүгін қандай жаңа білім алдың?
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- Ережені оқу және жаттау.
- 173-жаттығу: кірме сөздерді табу.
Бағалау
Топ жетекшілерінің бағасы тыңдалады. Соңында мұғалім қорытынды баға қояды.
Негізгі өлшемдер: белсенділік, дәлелді жауап, тапсырманы толық орындау, топпен жұмыс мәдениеті.