Мұнай тобы

Сабақтан тыс шара: «Жас химиктер» сайысы

Бұл шара мұнай-газ саласына қатысты тақырыптарды қайталап, білімді жүйелеуге арналған. Сайыс форматы оқушылардың теориялық білімін және тәжірибелік дағдыларын бір ортаға тоғыстырып, өзара жарыс арқылы көрсетуіне мүмкіндік береді.

Білімділік мақсаты

Оқушылардың көмірсутектердің табиғи көздері — табиғи газ, мұнай және тас көмір туралы білімін кеңейту және толықтыру.

Дамытушылық мақсаты

Табиғи газ, серік газдар, мұнай және тас көмірдің құрамы, қасиеттері, алынатын өнімдері және өңдеу әдістері туралы түсінікті тереңдету.

Тәрбиелік мақсаты

Жастарды имандылыққа, инабаттылыққа, салауатты өмір салтына және табиғатқа жанашырлықпен қарауға тәрбиелеу.

Сайыс форматы және ұйымдастыру

Қатысушылар

Әр топта — 5 оқушы.
Әр топтан бір оқушы топ басшысы болып сайланады.
Топтар үстелдің екі шетіне орналасады.

Топтар

1-топ

«Мұнай»

2-топ

«Газ»

Әділқазылар алқасы

Тулешкалиева А. М. — пәндік-циклдік комиссия төрағасы
Жұмағалиева Н. М. — арнайы пәндер оқытушысы
Тлеуғалиев Ж. К. — арнайы пәндер оқытушысы

Сайыс құрылымы: 7 тур

1-тур: Таныстыру

5 балл

Әр топ өзін және ұстанымын қысқаша таныстырады.

2-тур: Бәйге

10 балл

Жедел сұрақ-жауап. Дұрыс жауаптар ұпай әкеледі.

3-тур: Полиглот

10+5 балл

Терминге жауап беріп, оны орыс және ағылшын тіліне аударады. Дұрыс жауапқа — 10, дәл аудармаға — 5 ұпай.

4-тур: Алхимик

5 балл

Тәжірибелік жұмыс. Орындау техникасы және қорытынды бағаланады.

5-тур: Көкпар

ұяшық ұпайы

Топтар ұяшық таңдап, дұрыс жауапқа сәйкес ұпай алады.

6-тур: Кім тез, әрі шапшаң?

10 балл

Есептер шығару. Уақыт — 10 минут. Әр дұрыс есеп — 10 ұпай.

7-тур: Альтернативтік тест

5 балл

Сыныптағы барлық оқушыны қамтитын жедел бағалау: келіссе — «+», келіспесе — «-».

2-тур: «Бәйге» сұрақтары (үлгі)

Төмендегі тапсырмалар мұнай-газ және көмір химиясы бойынша негізгі ұғымдарды бекітуге бағытталған.

1. Табиғаттағы экологиялық таза отын әрі шикізат: табиғи газ.
2. Әртүрлі көмірсутектердің күрделі қоспасы: мұнай.
3. Қазақстанда табиғи газ кен орындары негізінен шоғырланған аймақ: Батыс Қазақстан.
4. Сапалы мұнайдың құрамы: жоғары молекулалы қосылыстары аз.
5. Үлкен молекулалы көмірсутектерді ыдырату: крекинг.
6. Табиғи газ жанғанда түзілетін негізгі өнімдер: көмірқышқыл газы және су.
7. Авиациялық бензин өндіру әдісі: катализдік.
8. Мұнай айдау қондырғысының негізгі бөліктері: түтікше пеш, ректификациялық колонна.
9. Өнеркәсіпте табиғи газдан алынатын өнімдер: күйе, ацетилен, сутек, резеңке.
10. Ректификациялық колоннада ең алғаш бөлінетін фракция: бензин.
11. Кокс пешінің ішкі қабырғасын қаптайтын отқа төзімді кірпіш: динас.
12. Мұнай айдаудан кейін қалатын тұтқыр сұйықтық: мазут.
13. Крекинг процесін алғаш зерттеген ғалым: Г. Шухов.
14. Автомобиль бензиндерін өндірудің бір әдісі: термиялық.
15. Бензин құрамындағы көмірсутектер саны (шамамен): 130-ға жуық.
16. Мұнайға серік газдар түрлері: құрғақ газ, пропан-бутан қоспасы, газды бензин.
17. Көмірді ауа қатыстырмай қыздыру процесі: пиролиз.
18. Тас көмірді өңдеудегі алғашқы негізгі өнім: кокс.
19. Электродтарды дайындауға қолданылатын зат: гудрон.
20. Көмірді гидрогендеу арқылы қатты отыннан алынатын өнім: жасанды сұйық отын.

3-тур: «Полиглот» (терминдер)

Терминді атаңыз және оны орыс, ағылшын тіліне аударыңыз.

№	Сипаттама	Қазақша	Орысша	Ағылшынша
1	Үлкен молекулалы көмірсутектерді кіші молекулаларға ыдырату	крекинг	крекинг	cracking
2	Катализаторға ауа үрлеп, коксты күйдіріп қалпына келтіру	регенерация	регенерация	regeneration
3	Мұнай өнімдерінің құрылымын өзгерту әдісі	риформинг	риформинг	reforming
4	Платина мен молибден қатысында көмірсутектерді түрлендіру	ароматтау	ароматизация	aromatization
5	Мұнай құрамындағы зиянды қоспаларды тазарту	абсорбциялау	абсорбция	absorption
6	Сапаны арттыру үшін қосылатын зат	ингибитор	ингибитор	inhibitor
7	Қайнау температурасына байланысты бөліп алу	фракциялау	фракционирование	fractionating (rectification)
8	Асфальт және битум жасауға қолданылатын қалдық өнім	гудрон	гудрон	tar
9	Тұрмыста және реактивті ұшақтарда қолданылатын өнім	керосин	керосин	kerosene
10	Дизель отыны ретінде және бензин алуға болатын өнім	лигроин	лигроин	ligroin
11	Мотор отыны ретінде қолданылатын өнім	солярка	солярка	diesel oil
12	Ұшақтар мен автомобильдерге қолданылатын өнім	бензин	бензин	petrol (gasoline)
13	Медицинада және парфюмерияда қолданылатын зат	вазелин	вазелин	vaseline
14	Мұнай айдаудан қалған тұтқыр сұйықтық	мазут	мазут	fuel oil
15	Бензинді қайта өңдеуден алынатын өнім	газолин	газолин	gasoline
16	Көмірді жабық ыдыста, ауа қатыстырмай қыздыру	пиролиз	пиролиз	pyrolysis
17	Қозғалтқышта қопарылыс түзіп жану	детонация	детонация	detonation
18	Карбон қышқылдарын алуға және балауыз шам жасауға қолданылады	парафин	парафин	paraffin

4-тур: «Алхимик» — тәжірибелік жұмыс

Тақырып: органикалық заттардағы көміртекті көмірлену арқылы анықтау. Органикалық заттардың көбі сусыздандырғыш әсер нәтижесінде (мысалы, концентрлі күкірт қышқылы әсер еткенде) немесе қатты қыздырғанда көмірленеді. Көмірлену — органикалық зат құрамында көміртек бар екенін дәлелдейді.

Реактивтер

қант
қағаз
концентрлі күкірт қышқылы

Құралдар

фарфор тостағанша
скальпель
шыны цилиндр
шыны таяқша

Бағалау

Тәжірибені қауіпсіздік техникасын сақтай отырып орындау, бақылау нәтижесін нақты сипаттау және қорытынды жазу — 5 ұпай.

Тәжірибе 1: Қантты көмірлендіру

Фарфор тостағаншаға аз мөлшерде қант салып, спирт шамының жалынында қыздырыңыз. Қант біртіндеп көмірленіп, соңында қара түсті қалдық қалады. Бұл — органикалық қосылыста көміртек бар екенін көрсетеді.

Тапсырма: қорытынды жазып, мүмкін болатын реакция теңдеулерін көрсетіңіз.

Тәжірибе 2: Қағаздағы «жасырын жазу»

10% күкірт қышқылына батырылған шыны таяқшамен таза ақ қағазға жазу жазыңыз. Кептіргеннен кейін қағазды спирт шамының жалынына жақындатыңыз. Қышқыл тиген жері қарайып, жазу айқын көрінеді. Бұл — қағаз (целлюлоза) құрамында көміртек барын дәлелдейді.

Тапсырма: қорытынды жазып, реакция теңдеулерін келтіріңіз.

5-тур: «Көкпар» сұрақтары (үлгі)

Негізгі тақырыптар

Қазақстанның мұнайға бай аймақтары: Атырау, Ақтөбе, Орал, Маңғыстау, Ақтау.
Ашық түсті мұнай өнімдері: бензин, лигроин, керосин, газойль.
Детонация: бензиннің қопарылыс түрінде жануы.
Жоғары температурадағы крекинг: пиролиз.
Мазуттың айдалмайтын бөлігі: гудрон.
Газойльден алынатын өнім: дизель отыны.

Толықтыруға арналған сұрақтар

«Cracking» сөзі ағылшын тілінен аударғанда нені білдіреді?

Жауап: «жару», «ыдырату» мағынасын береді.

Мұнайды айдауға арналған қондырғы қалай аталады?

Жауап: айдау қондырғысы (ректификация қондырғысы).

Мұнайды ароматтау процесі қалай аталады?

Жауап: ароматизация.

6-тур: Есептер («Кім тез, әрі шапшаң?»)

Уақыт — 10 минут. Әр дұрыс есеп — 10 ұпай. Есептердің формулировкалары бастапқы нұсқада сақталды.

«Мұнай» тобы

№1. 2 т октанды крекингілегенде қанша бутан түзіледі?
№2. Массасы 1 кг пентанды (C7H16) жағу үшін оттектің қандай көлемі қажет?

Ескерту: Формуладағы атау мен белгілеуде бастапқы мәтінде сәйкессіздік бар (пентан ↔ C7H16). Қажет болса, нақтылап түзетіңіз.

«Газ» тобы

№3. Октаның 5 моль мөлшері жанғанда түзілетін өнімдер бойынша есеп.
Қосымша. 0,5 моль этанды дегидрлегенде түзілген этиленнің көлемін табыңыз.

7-тур: Альтернативтік тест

Оқушылар берілген тұжырымға келіссе «+», келіспесе «-» таңбасын қояды.

Тұжырымдар

Өнеркәсіптік крекинг әдісін орыс ғалымы В. Г. Шухов ұсынды. +
Мұнай суда ерімейді. +
Ректификациялық бағананың биіктігі 35 м болады. +
Бензинді ароматтау үдерісін кокстеу деп атайды. -
Бензиннің қопарылыс түрінде жануын тотығу деп те атайды. +
Машинаны тез оталдыру үшін газды бензинді кәдімгі бензинге араластырады. +

Сұрақ-жауап (жұмбақ түрінде)

1) Түсі қара сұйық зат. Тереңде жатады. Қазсаң атқылайды. Жақсаң жанады. Пайдаға жарайды.

Жауабы: мұнай

2) Шахтадан оны қазамыз. Пешке салып жағамыз. Үлкен үйді жылытып, рахатқа біз батамыз. Бұл не?

Жауабы: көмір

3) Мөлдір әрі түссіз, өзі табиғи отын.

Жауабы: газ

Қорытынды

Осылайша жоспарланған сабақтан тыс шара аяқталды. Әділқазылар әр бөлім бойынша жиналған ұпайларды есептеп, жеңімпаз команданы анықтайды. Жеңімпаз топ оқушыларын құттықтаймыз!