Ешкі сүтінің қасиеті

Қазақ халқы көшпенді өмір сүре жүріп, дала мен тау-тастағы жануарлардың жарақаты мен сырқатына табиғаттың қандай емдері көмектесетінін байқап, тәжірибе арқылы тексеріп отырған. Осылайша денсаулықты сақтау мен аурудың алдын алуға бағытталған халық медицинасының бай қоры жинақталды. Қазақтың дәстүрлі медицинасы — ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан, мазмұны терең тәжірибелік білім.

Ешкі — қазақ халқының төрт түлігінің бірі. Халық даналығы ешкінің сүтін ерекше бағалап, «Сойса еті — қалақтай, сауса сүті — бұлақтай», «Ешкі сойып жесең — бір күндік, сауып ішсең — мың күндік» деп сипаттаған. Ешкі өсімтал болғандықтан тез өсіп, жылдам көбейеді. Сондықтан ешкі шаруашылығын дамыту — ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырудың және елдің әл-ауқатын көтерудің маңызды бағыттарының бірі.

Ешкінің еті, терісі, сүті, қылшығы мен түбіті, тіпті мүйізі де тұрмыста кәдеге жарайды. Ешкі көп күтімді талап етпейді әрі табиғи жайылымда жақсы өнім береді.

Көктем мен жазда көк шөпке тойған ешкінің сүтінде дәрумендер молаяды, дәмі де жақсара түседі. Ешкі 600-ге жуық өсімдік түрін қорек ете алады. Соның нәтижесінде ешкі сүті мен етінде адам ағзасына қажетті қоректік заттардың үлесі жоғары болады.

Ешкі — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын, күйіс қайыратын жұптұяқты мал. Ғылыми деректер бойынша ешкі 11–12 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Орташа тіршілік ету ұзақтығы 9–10 жыл. Мүйізі қырлы, дене бітімі жеңіл, құйрығы қысқа келеді.

Қазақ танымында ешкінің пірі — Сексек ата. Шежірелік дерек бойынша ол Қазығұрт тауы маңындағы Тұрбат өңірінде жерленген Исмайыл атаның баласы ретінде айтылады. Бұл тақырып әлі де терең зерттеуді қажет етеді.

Әлемдік мәдениетте де ешкі сүтіне қатысты аңыздар бар: көне грек мифінде Амалфея атты ешкінің сүтімен Зевсті емізгені айтылады. Ежелгі Римде ешкі сүті бауыр ауруларына пайдаланылған деген мәлімет кездеседі.

Қазақта ешкі атаулары жасына және жынысына қарай нақты ажыратылады. Бұл жіктеу мал бағу мәдениетінің тереңдігін көрсетеді.

Жаңа сауылған ешкі сүтінің құндылығы жоғары. Кей дереккөздерде оның 4–5 сағатқа дейін ішектегі жағымсыз бактериялардың көбеюін тежеуге ықпал ететіні айтылады.

Ешкі сүті альбуминге бай болғандықтан, оның құрамындағы ақуыз ағзаға салыстырмалы түрде жеңіл сіңеді деген пікір бар. Бұл қасиет оны әртүрлі жастағы адамдардың рационында қолдануға мүмкіндік береді.

Ешкі шаруашылығы — мал шаруашылығының маңызды салаларының бірі. Қыста қорада ұсталып, қалған маусымда жайылымда бағылады. Азықтық дақылдармен толықтырып қоректендіру, уақытылы ветеринарлық бақылау және күтім — өнімділіктің негізгі шарты.

Қазақ асханасында сүт тағамдары ерте заманнан бері ерекше орын алады. Сүт — бие, түйе, қой-ешкі, сиыр сүті болып бөлінеді. Олардың жаңа сауылған, пісірілген немесе шикі түрін пайдаланып, бірден тұтынатын және ұзақ сақтауға келетін өнімдер дайындалады.

Қазіргі уақытта әлемде 1 млрд-қа жуық ешкі бар деп көрсетіледі. Ешкі саны бойынша алдыңғы орындардың бірін Қытай иеленеді (шамамен 180 млн). Үндістанда — 130 млн, Пәкістанда — 50 млн, Бангладеште — 40 млн, Иран мен Нигерияда — 30 млн, ал Судан, Эфиопия, Индонезия, Сомали елдерінде әрқайсысында шамамен 20 млн ешкі өсіріледі деген деректер бар.

Қазақстанда ешкі саны салыстырмалы түрде аз — шамамен 2 млн бастан аспайды. Сондықтан жастарға ата-баба мұрасын танытып қана қоймай, елімізде ешкі шаруашылығын жүйелі дамыту — маңызды міндет.