Наурыздағы салт - дәстүрлер
Құттықтау
Ұлыстың ұлы күні — Наурыз құтты болсын!
Құрметті ұстаздар, оқушылар, ата-аналар! Сіздерді көктемнің мерекесі — қазақтың ұлттық мейрамы Наурызбен шын жүректен құттықтаймыз. «Нұр себеле, Ұлыстың ұлы күні!» атты тәрбие сағатымызға қош келдіңіздер!
І. Наурыз — думан
Мерекенің шымылдығы әнмен ашылады: «Наурыз думан».
Өлең шумақтары
Аманбек:
Уа, жарандар, жарандар! Бәрің бері қараңдар!
Берікқали:
Аманбысың, ардақты халқым менің!
Ардақта Наурыз тойын, салтыңды, елім.
Мереке басы болсын берекенің,
Игі еңбектің жемісін бәрің жеңің!
Наурыз тойға жиналған халқым менің,
Бәріңнің ойға алғаның — жарқын сенім.
Бүгінгі той — ертеңгі ардақты ісің,
Ғажап болсын, таппайтын тепе-теңің.
Айдана:
Наурыз мейрам жүректерге нұр сепкен,
Маңдайымнан сүйіп жатыр күн-көктем.
Жарығымен, шуағымен Күн-ана
Алып келді жер бетіне гүл-көктем.
Қош келдің, Наурызым, ардақты,
Халқым саған бар үмітін арнапты.
Жылда осылай келе берсін жасарып,
Гүлге бөлеп, жырға бөлеп аймақты.
Сағыныш:
Қиыры жоқ менің байтақ далама,
Әсем, көркем ауылыма, қалама
Наурыз келді дүр сілкінтіп жерімді —
Сырлы әніне құлақ түрмей бола ма?
Наурыз қайта оралды — аты да аңыз,
Сұрамаймыз алғыс та, ақы да біз.
Үй — дастархан, даламыз — сахнамыз,
Ұлы мейрам Наурызды қарсы аламыз.
Көңілді күйді күшейтер тағы бір көрініс — ұлттық би: «Қара жорға».
ІІ. Наурыз — жыл басы
Тәуелсіз, биік халқымның
Желбіреп туы шалқысын.
Әз Наурыз келіп еліме,
Жер-ана бойы балқысын.
Жаңғырар дәстүр-салтымның
Көзелсін бұлақ, жылғасы.
Қастерлі менің халқымның
Мереке — Наурыз, жыл басы!
Шығу тарихы
Наурыз — өте көне мейрам. Оның нақты қашаннан бері тойланып келе жатқанын дөп басып айту қиын. Бұл — күн мен түн теңелетін, табиғат түлеп, жан-жануар төлдеп, жұрттың аузы аққа тиетін, жер бетіне шаттық орнайтын мезет.
Қазақ халқы бұл күнді Ұлыстың ұлы күні деп атаған. «Наурыз» сөзі парсы тіліндегі нау — «жаңа» және руз — «күн» ұғымдарынан қалыптасып, жылдың алғашқы күнін білдіреді.
Қазақ тіліндегі қолданыста «Наурыз» ұғымы үш мағынада айтылады: жыл басындағы думанды халықтық мейрам, Наурыз айы, және Наурыз көжеге қатысты атау.
ІІІ. Әлем халықтарының Наурызды тойлау дәстүрі
Қазақ халқының Наурызды қарсы алу дәстүрі бәрімізге таныс. Ал өзге елдер бұл мерекені қалай атап өтеді? Көп халықта Наурыз — табиғат пен қоғамның жаңаруын білдіретін ерекше күн.
Түрік елі
Ежелгі түріктер Ұлыс күндері жаңа киім киіп, шаштарын алып, сақал-мұрттарын түзеген. Алты күн садақ атып машықтанып, жетінші күні алтын теңге — жамбы атып жарысқан. Жамбыны алғаш атып түсірген адамға бір күн ел басқаруға ерік берілген.
Иран елі
Наурыз күні патша қарамағындағы адамдардың біріне патша шапанын сыйға тартқан. «Құлға бір күн азаттық» деген тіркес осы рәсімге қатысты айтылады деген пайым бар.
Ежелгі дәстүр бойынша «шин» әрпінен басталатын жеті түрлі зат қойылған: шарап, шир (сүт), шырын, шекер, шербет, шам, шона (тарақ). Олардың әрқайсысы өсіп-өркендеу, пәктік, шаттық, ризалық, қонақжайлылық, оттың киесі, сұлулық сынды ұғымдарды меңзейді.
Ауған елі
Ауғанстанда жаңа жылды қуанышпен қарсы алады. «Алғашқы түрен» — «кулькабаши» ғұрпы бойынша шаруалар егістікке барып, алғашқы түрен түсіреді. Жеті күн бойы жеті түрлі жемістен сусын әзірленіп, міндетті түрде жаңа киім тігіледі. Сондықтан бұл күн «жаңа киім күні» ретінде де аталады.
Араб елі
Кей өңірлерде мейрамдық дастархан «син» әрпінен басталатын өзге жеті затпен толықтырылған: сарымсақ, бидай, жиде, сірке суы, рут шөбі, егеу және өзге де жергілікті тағам-нышандар.
Парсы тілдес халықтар
Наурызды бірнеше күн атап өтіп, үлкен от жағып, отқа май құятын салт ұстанған. Жаңа өнген жеті дәнге қарап, келер өнімді болжаған. Дәстүрлі сумалақ ұсынылып, ат шаптырып, жамбы атып жарысқан. Ескі киімді тастау, шыны ыдысты сындырып «ескіні шығару» сияқты ғұрыптар да кездеседі.
Үнді елі
Үндістанда жаңа жылды өңірлік күнтізбелерге сәйкес әртүрлі уақытта қарсы алу дәстүрі бар. Оңтүстікте мереке наурыз айында басталып, үйлер гүлмен безендіріледі.
Наурыздың әр елдегі атауы
Наурыз мейрамы әр елде әртүрлі аталады: бирмалықтар — «Су мейрамы», тәжіктер — «Гүл гардон», «Бәйшешек», «Гүлнаурыз», хорезмдіктер — «Наусарджи», татарлар — «Нардуган», буряттар — «Сагаан сараң», соғдалықтар — «Наусарыз», армяндар — «Навасарди», чуваштар — «Норис ояхе».
Мерекелік көрініс ретінде би ұсынылады: «Әлқисса».
IV. Наурыздағы салт-дәстүрлер
Наурыз — салт пен сананың жаңғырар шағы. Бұл күні игі тілектер айтылып, ел ішіндегі ынтымақ бекемделеді, ұлттық құндылықтар дәріптеледі.
Наурызшешек
Наурыз айында өсетін түрлі-түсті, әсем гүлді өсімдік. Майының емдік қасиеті бар. Қазақстанның таулы аймақтарында бірнеше түрі кездеседі. Наурызшешек Қызыл кітапқа енген сирек, бағалы өсімдік саналады.
Наурызкөк
Наурыз айында ұшып келетін көктем құсы. Халық оны қуып-үркітпейді; алғаш көрген жан «Наурыз келдің бе?» деп шақырып, жем шашады.
Наурызнама
Шат-шадыман ойын-сауыққа толы мерекелік жиын. Ат жарыс, палуан күрес, айтыс, түрлі ойындар ұйымдастырылып, жұмбақтар, әндер, өлеңдер, Наурыз жырлары айтылады.
Наурызнамада қыз-жігіттер бас қосып, ұйқыашар әзірлейді (ет, уыз сияқты дәмді тағамдардан). Жігіттер қыз-келіншектерге сақина, сырға, айна, тарақ сияқты сыйлық береді — бұл селтеткізер деп аталады. Айна — пәктік пен жастықтың, тарақ — көркемдік пен сұлулықтың белгісі ретінде ұғынылады.
Қарттарға арналып жылы, жұмсақ тағамдардан бел көтерер дайындалады.
Наурызша
Наурыз айында түсетін жұп-жұқа қиықша қырбық қар. Халық арасында «наурызша» деп аталады.
Наурыз көже
Наурызға тән көпшілікке арналған мерекелік тағам. Әр үй жеті түрлі дәмнен (сүт, ет, су, тұз, тары, құрт, жеміс және т.б.) дайындап, қазы-қарта, шұжық сияқты сыйлы мүшелер қосып, құттықтап келгендерге ықыласпен ұсынады. Наурыз көженің мерекелік әрі ұлттық тағылымы ерекше.
Мерекелік ән: «Қазақы дастарханым».
V. Ата салтың — қазынаң
Қазақтың сан қырлы дәстүрі бар. Оның мәнін терең түсінген сайын, ұлттың рухани байлығы айқындала береді. Төмендегі сұрақтар — сол құндылықтарды еске түсіретін шағын танымдық бөлім.
Сұрақ 1
Ертеде жеті жігіт жеті шырақ жағып, ауылды аралаған. Неліктен?
Жауабы: Жаманшылық ескі жылмен кетсін деген ниетпен жеті шырақ жағып, ауылды аралаған.
Сұрақ 2
Наурыз күні дастарханда қандай тағамдар болуы керек?
Жауабы: Наурыз көже, бауырсақ, жеті нан, қазы-қарта және т.б.
Сұрақ 3
Наурыз тілек деген не?
Жауабы: Наурыз тілек — достық ниет пен тілектестіктің, адамгершіліктің белгісі. Ұлыстың ұлы күні әр адам өзіне, отбасына, жақын-жуыққа ақ тілек айтып, бір-бірінің үйіне кіріп, дәм татады.
Сұрақ 4
Қыдыр ата қай күні адамдар арасына келеді деп сенген?
Жауабы: 21 наурыз.
Сұрақ 5
Наурыз бата дегеніміз не?
Жауабы: Наурыз бата — Наурызнамада, наурыз көжеге шақырған үйде, сондай-ақ өнер көрсеткен ақын, әнші, палуан, жас талапкер секілді жандарға ақсақалдар мен әжелер, ел ағалары беретін ақ тілек, ізгі бата.
Наурыз батаның үлгісі
Сұрасаң, бата берейін,
Үстем болсын мерейің.
Ықыласпен қол жайсаң,
Ақ тілекті төгейін.
Ұлыс оң болсын,
Ақ мол болсын!
Қайда барсаң, жол болсын!
Ұлыс бақытты болсын,
Төрт түлік ақты болсын!
Ұлыс береке берсін,
Бәле-жала жерге енсін!
Ұлы халқым тоқ болсын,
Көйлектерің көк болсын!
Уайым-қайғы жоқ болсын,
Қуаныштарың көп болсын!
Сәулесіндей көрінген таңғы үміттің, салт-дәстүр мен сан ғұрыптың басы қосылды.
Жаса, Наурыз! Жарқыра, көкте күндей — достықтың, мәңгіліктің мерекесі!
Тәрбие сағаты осымен аяқталады.