Қазақша рефераттар

АТЛАНТ МҮХИТЫ

Жалпы мәлімет

Атлант мұхиты — Жер шарындағы ауданы жөнінен Тынық мұхиттан кейінгі екінші мұхит. Атауы ежелгі гректердің Африканың солтүстік-батысындағы Атлас (Атлант) тауына қатысты қолданған атауымен байланысты.

Географиялық орны

Шығысында Еуропа мен Африка, батысында Солтүстік және Оңтүстік Америка, оңтүстігінде Антарктида аралығында орналасқан.

Байланыстары

Солтүстігінде Дейвис және Дат бұғаздары арқылы Солтүстік Мұзды мұхитпен жалғасады. Оңтүстік-шығысында Африка мен Антарктида аралығында Үнді мұхитымен, оңтүстік-батысында Дрейк бұғазы арқылы Тынық мұхитпен байланысады.

Негізгі өлшемдері

  • Солтүстіктен оңтүстікке созылуы: шамамен 15 000 км.
  • Экватор маңындағы ең тар бөлігі: 2830 км-ге дейін.
  • Теңіздерін қоса есептегендегі ауданы: 91,6 млн км².
  • Орташа тереңдігі: 3597 м.
  • Су көлемі: 329,7 млн км³.

Жағалауы, теңіздері және шығанақтары

Солтүстік жарты шарда жағалауы қатты тілімделген. Теңіздердің басым бөлігі (Балтық, Солтүстік, Жерорта, Кариб және т.б.) және ірі шығанақтар (Бискай, Гвинея және т.б.) негізінен осы бөлікте шоғырланған.

Оңтүстік жарты шарда жағалауы аз тілімделген; Антарктида маңында Уэдделл теңізі ерекшеленеді.

Аралдары

Атлант мұхитында басқа мұхиттармен салыстырғанда аралдар салыстырмалы түрде аз. Ірі аралдар көбіне жағалауларға жақын орналасқан: Ұлыбритания, Ирландия, Ньюфаундленд, Үлкен және Кіші Антиль, Канар, Жасыл Мүйіс, Фолькленд аралдары.

Орталық бөліктің аралдары

Азор, Әулие Елена, Тристан-да-Кунья және т.б. — шағын аралдар. Олардың көбі жанартаулық әрекет нәтижесінде түзілген.

Мұхит түбі және рельефі

Мұхит түбі Орта Атлант суасты жотасымен бөлінеді. Жотаның кейбір шыңдары (Буве, Тристан-да-Кунья, Вознесение, Сан-Паулу, Азор) жанартаулық аралдар ретінде су бетіне шығып жатыр.

Қазаншұңқырлар

Шығыс бөлігінде Батыс Еуропа, Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап, Агульяс; батысында Солтүстік Америка, Гвиана, Бразилия, Аргентина; оңтүстігінде Африка—Антарктида қазаншұңқырлары орналасқан.

Тереңдіктер

Қазаншұңқырлардың тереңдігі 3000–7300 м аралығында. Ең терең нүкте — Пуэрто-Рико шұңғымасы (8742 м).

Шөгінділер

Мұхит түбінің шамамен үштен екі бөлігін әктасты органикалық шөгінділер жауып жатыр. Терең қазаншұңқырларда — қызыл саз, ал жанартаулық аралдар маңында — жанартаулық шөгінділер басым.

Мұхит шеттері құрлықтық қайраңмен және құрлықтық беткеймен көмкерілген; терең аймақтар суасты үстірттері, қыраттары мен жоталар арқылы бөлінеді.

Климаты

Атлант мұхиты барлық климаттық белдеулерде орналасқандықтан, оның әр бөлігіндегі климат жағдайлары бір-бірінен айқын ерекшеленеді. Мұхит үстінде Исландия және Антарктика минимумдары, сондай-ақ Солтүстік Атлант және Оңтүстік Атлант максимумдары қалыптасады. Оларды экватор маңындағы төмен қысымды белдеу бөліп тұрады.

Жел режимі

Қысым белдеулерінің өзара әрекеттесуі қоңыржай, субтропиктік және тропиктік ендіктерде солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс пассат желдерінің басым болуына әсер етеді.

Температура және жауын-шашын

  • Жазда экватор маңында: 26–28°C; 60° с.е.: 8–12°C; 60° о.е.: 0–2°C.
  • Қыста экваторда: шамамен 25°C; 60° с.е.: 0°C-қа дейін; 60° о.е.: -8…-10°C.
  • Ең қиыр солтүстік-батыста және оңтүстікте ауа температурасы -25°C-қа дейін төмендеуі мүмкін.
  • Жылдық жауын-шашын: экваторда 2000 мм-ден асады; қоңыржай ендіктерде 1000–1500 мм; шығыстағы субтропиктік бөліктерде және Антарктида маңында 100 мм-ден аспайды.

Гидрологиялық режимі

Атмосфералық айналымның ықпалымен мұхиттың солтүстік және оңтүстік бөліктерінде теңіз ағыстарының екі негізгі айналым жүйесі қалыптасқан. Бұл жүйелердің түзілуіне пассат желдері елеулі әсер етеді.

Негізгі ағыстар

  • Солтүстік жүйе: Солтүстік Пассат, Гольфстрим, Солтүстік Атлант жылы ағыстары және Канар суық ағысы.
  • Оңтүстік жүйе: Оңтүстік Пассат, Бразилия жылы ағысы, Батыс Желдер ағысы және Бенгела суық ағысы.
  • Қосымша суық ағыстар: Солтүстік Американың шығысында Лабрадор, Оңтүстік Американың шығысында Фолькленд ағысы.

Тұздылық, толысу және мұз

  • Орташа тұздылығы: 35,4‰.
  • Су деңгейі Ай тартылысына байланысты жарты тәулік сайын өзгеріп отырады: ашық мұхитта көтерілуі 1 м-ге дейін, ал Солтүстік Америкадағы Фанди шығанағында 18 м-ге дейін жетеді.
  • Мұз негізінен солтүстік қоңыржай ендіктердің ішкі теңіздерінде ғана қатады. Айсбергтер солтүстікте көбіне Солтүстік Мұзды мұхиттан, оңтүстікте Антарктида мен Уэдделл теңізі маңынан келеді.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Өсімдіктер

Мұхит түбінде негізінен жасыл, қызыл және қоңыр балдырлар өседі. Фитопланктон біржасушалы ұсақ балдырлардан тұрады.

Планктон

Зоопланктонның басым бөлігін шаянтәрізділер құрайды. Солардың ішінде киттердің негізгі қорегі саналатын криль Антарктида жағалауында өте көп.

Жануарлар

Суық және қоңыржай белдеулерде киттер мен жарғаяқтылар, балықтардан майшабақ, нәлім, камбала кездеседі. Тропикте кашалот, теңіз тасбақасы, акула, ұшқыш балықтар, крабтар, медузалар, радиолярийлер таралған. Құстардан фрегат, альбатрос, пингвин және т.б. мекендейді.

Зерттеу тарихы

Атлант мұхитын зерттеу тарихы шартты түрде үш кезеңге бөлінеді.

1-кезең: ежелгі дәуірден XVIII ғасырдың ортасына дейін

Саяхатшылар мен теңізшілер (финикиялықтар, карфагендіктер, Б. Диаш, Васко да Гама, Х. Колумб, Дж. Кабот, Ф. Магеллан, Дж. Дейвис, Г. Гудзон, Баффин және т.б.) мұхиттың шекарасын, мөлшерін және құрлықтармен арақатынасын анықтауға ұмтылды.

2-кезең: 1749–1872

Мұхит суының температурасы, ағыстар, тереңдіктер және басқа да өлшемдер жүйелі түрде анықтала бастады (Г. Эллис, Дж. Кук, О. Соссюр, И. Ф. Крузенштерн, Э. Ленц және т.б.).

3-кезең: 1872 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Арнайы жабдықталған кемелермен кешенді мұхиттық зерттеулер жүргізілді: «Челленджер» (1872–1876), «Метеор» (1925–1938), «Дискавери-II» (1931 жылдан), «Атлантис» (1933 жылдан), халықаралық геофизикалық экспедициялар (1957–1958), «Калипсо» (1952 жылдан), сондай-ақ «Витязь» экспедициялары (1986–1989).

Шаруашылық маңызы

Балық шаруашылығы және теңіз кәсіпшілігі

Атлант мұхиты дүниежүзінде ауланатын балықтың шамамен 40%-ын береді. Негізгі кәсіптік балықтар — майшабақ пен нәлім. Оңтүстігінде кит аулау да жүргізілген.

Теңіз көлігі және порттар

Мұхит үлесіне дүниежүзілік теңіз жүк айналымының жартысынан көбі тиесілі. Аса ірі порттар: Роттердам, Марсель, Гавр, Антверпен, Лондон, Ливерпуль, Генуя, Гамбург, Санкт-Петербург, Нью-Йорк, Хьюстон, Филадельфия, Балтимор, Буэнос-Айрес, Рио-де-Жанейро, Кейптаун, Дакар, Абиджан және т.б.