Шаңырақ - киіз үйдің қасиетті, киелі мүлкі
Мазмұны
Киіз үй — қазақтың табиғатпен үндескен инженерлік ойы мен эстетикалық талғамының тоғысы. Ол көшуге ыңғайлы, кеңістігі ықшам, әрі салт-дәстүрдің сан қабатын ішіне сыйдырған киелі мекен.
Киіз үйдің түрлері
Киіз үйдің кең тараған екі үлгісі бар: қазақы және қалмақы. Қазақы үй дөңгелек, күмбезі толық келеді, ал қалмақы түрінің төбесі шошақтау болады.
Қанат санына қарай аталуы
Қазақы үйлер пайдаланылуына және сән-салтанатына қарай қанат санына байланысты аталады:
- Қара үй — 3 қанат
- Қоңыр үй — 4 қанат
- Боз үй — 5 қанат
- Ақ үй — 6 қанат
- Ақ ала орда — 8 қанат
- Ақ орда — 12 қанат
- Ақ шаңқан — 18 қанат
- Алтын үзік — 24 қанат
- Алтын орда — 30 қанат
Көш-қон мен тұрмыстық қажетке бейімделген түрлер
Көшіп-қонуға, уақытша паналауға немесе шаруашылық жұмысқа арналған ықшам үйлер де болған. Олар: қос, абылайша, күрке, кепе, итарқа, жаппа, жолым үй, ас үй, қалқа. Ал жаңа үй тіккен жас шаңырақты отау дейді.
Киіз үйдің ішкі кеңістігі: төрт бөлім
Төр
Мұнда жүк жиналады, қонақтар жайғасады. Бұл — киіз үйдің ең жоғары әрі ең сыйлы орны. Дәстүр бойынша жас келіндер бұл жерде отырмайды.
Сол жақ (кіргенде оң жақ)
Үй иесінің отыратын әрі жататын орны. Босаға жақта азық-түлік пен ыдыс-аяқ тұрады; оны әдетте шимен жауып қояды.
Оң жақ (кіргенде сол жақ)
Балалар орналасатын бөлік. Босаға жаққа қарай ер-тұрман, киім-кешек ілінеді.
От орны
Қасиетті орын саналады: от жағылады, қазан асылады. Киіз үй тіршілігінің жүрегі — осы ошақ маңы.
Киіз үй неден құралады?
Киіз үйдің негізгі құрамы үш қабат ұғыммен жинақталады: сүйек, киіз, бау-шу. Яғни ағаш қаңқа, киіз жабындары (оның ішінде ши де бар) және бекітетін баулар мен арқандар.
Табиғатқа бейімделген «ақылды үй»
Киіз үйді үлкейтуге де, кішірейтуге де, тіпті бір-біріне жалғап, екі-үш бөлмелі етіп тігуге де болады. Туырлық жазда аптапты тежеп, қыста суықты қайырады, жауын-шашында су өткізбейді. Қыстан киіз үймен шығатын кезде туырлықты кейде екі қабаттап жабады, іргесін шөппен бітеп, айналасын қамыспен шалылап қоралайды.
Көбіне қопалы, қамысты жерді паналағандықтан, желдің өтінде де аз болады. Осындай ортада талай батырлар мен данышпандар өсіп-өнгенін мақтанышпен айтуға болады.
Киіз үйдің мәдени-әлеуметтік мағынасы
Киіз үй қазақтың өмірі мен әлеуметтік болмысына соншалық үйлескен: салты, киімі, ыдысы, сәлемі, ырым-тыйымы да осы тіршілік кеңістігімен тығыз байланысады. Сол себепті киіз үйге қатысты қанатты сөздер, әдеттер, аңыздар көп тараған.
Ұлы тұлғалардың қара шаңырақпен сабақтастығы
Аңыз бен тарихи жадта киіз үй — ұрпақ жалғастығының белгісі. Халық жадында Керей мен Әз Жәнібек, Тәуке хан, Абылай хан, Кенесары, Абай, Ахмет Байтұрсынұлы, Қаныш Сәтпаев, Мұхтар Әуезов секілді тұлғалардың кіндігі киіз үйде кесілгені айтылады.
Қоныс ауыстырғанда таза жерге тігілген үйдің саф ауасы аспан, жер, сумен астасып, киелі қара шаңырақтың құтын арттырғандай әсер етеді.
Үй сүйегі: шеберлік пен дәлдік
Киіз үй берік ағаштан — көбіне қайың мен талдан жасалады. Бұл ағаштарға құрт түспейді, басқа ағаштардай тез шірімейді. Талдың керегеге қажетті жуан-жіңішкесін таңдауға да қолайлы.
Үйшінің жұмысы
Үй сүйегін жасайтын шеберлерді үйші дейді, ал бұл істі үй басу деп атайды. Қажетті ағаш 6 ай, кейде 1 жылға дейін көлеңкеде кептіріледі. Мезгілі жеткенде ағаш жонылып, ыстық қоламтаға (морға/қозға) балқытылып, тезге салынып түзетіледі. Кейін кереге, уық, күлдіреуішке лайық қалыпқа түсіріліп, құрастыру басталады.
Кереге
Киіз үйдің негізі. «Керегең кең болсын» деген тілек үйдің кеңдігі мен беріктігі керегеге байланысты екенін аңғартады. Кереге ағаштары желі деп аталады: ұзыны — ерісі, қысқалары — сағанақ және балашық.
Желілердің бас-аяғына ою-сызық (ыру) түсіріліп, түйе мойын терісі немесе өгіз бас терісінің сірісімен көктеледі. Дайын керегенің әр бөлігі қанат деп аталады.
Кереге көзіне қарай: торкөз және желкөз. Торкөз кереге әдемі әрі берік келеді.
Уық
Кереге мен шаңырақты жалғайтын негізгі бөлік. Құрамында алақан, иін, қары, қалам болады. Уық иінінен ішке қарай иіле жасалып, үйдің күмбезді пішінін қалыптастырады.
Уық бау арқылы кереге басына байланып, қаламы шаңырақтың қаламдығына сұғылады. Қалам мен қаламдық төртбұрыштап қырланып ойылады — бұл уықты берік етіп, ауып-қисайып кетуден сақтайды.
Үй көлеміне қарай шамамен 60–160 уық болуы мүмкін; қанат көбейген сайын уықтың саны мен ұзындығы да артады.
Шаңырақ
Киіз үйдің ең киелі мүлкі. «Шаңырағың биік болсын» — тек үйдің биіктігі емес, әулеттің амандығы мен абыройын меңзейтін тілек. Шаңырақ «үй, отбасы» ұғымын да білдіреді.
Шаңырақ тоғын (шеңбер), күлдіреуіш, кепілдік бөліктерінен тұрады. Тоғын қайыңнан оюлап өрнектеліп, қаламдықтары жиілеп ойылады; кепілдік күлдіреуіштің орнынан қозғалып кетпеуін қамтамасыз етеді.
Өңдеу және әшекей
Үй сүйегі толық дайын болған соң, оны қызыл жосамен немесе қызыл-көк бояумен бояйды. Қайыңнан жасалған үй сүйегі өсімдік майымен майланып, ағашқа піл сүйегіндей өң беріп, су сіңірмейтін етеді. Салтанатты ордалардың шаңырағы, уығы, кереге басы, маңдайшасы оюланып, өрнектеледі; дәулетті адамдар күміспен, сүйекпен, мүйізбен әшекейлеген.
Есік және арқан-бау жүйесі
Екі қабат есік
Киіз үйде екі есік болады: ішкі есік — сықырлауық (ағаш), сыртқысы — киіз есік. Киіз есік сықырлауықтың сыртынан жабылады: ашық күндері маңдайшаға дейін шиыршықталып жиналады, ал жай күндері күн түспес үшін бір жағы бақанмен ашық ұсталады. Ағаш есік маңдайша, екі босаға, табалдырық және екі жарма есіктен құралып, керегеге бекітіледі.
Бекіту мен беріктік
Керегелер бір-біріне таңғыш құрмен жалғасады. Кереге бастары арқылы тартылатын бас арқан маңдайшаның екі жағына мықтап байланады — ол үйдің барлық ауырлығын ұстап, беріктігін сақтайды. Туырлық кереге басын қажамас үшін және сәндік үшін бас арқан тұсынан басқұр жүргізіледі.
Желбау
Шаңырақта ою-өрнекті, төрт шашақты желбау болады: желді күні шаңырақты бастыруға, көшкенде байлауға қажет. Жай уақытта ол үйге көрік беретін сәндік бөлшек.
Киіз жабындары, баулар және ши
Киіз жабындарының атауы
Үй сүйегі дайын болған соң, киіз жабындары жасалады: туырлық (кереге бойы), үзік (шаңыраққа дейін), түндік (шаңырақ жабуы), киіз есік. Бұл киіздер қойдың ақ күзем жүнінен басылады.
Ертеректе қойдың көптігі киіз үйге қажетті материалдың жеткілікті болуына мүмкіндік берген. Киіз әзірлеу мен пішудің өзі — этнографияға айналған кең дәстүр.
Баулар мен бекіту тәсілдері
Киіздер құр мен баулар арқылы ұстатылады: туырлық бау, түндік бау, үзік бау, жел бау. Туырлық пен үзіктің айқасқан жері жабық деп аталады. Кестелі, оюлы жалпақ құрлар үйге ерекше көрік береді.
Сыртынан жел көтермес үшін екі белдеу арқан тартылады. Үйге қолданылатын арқан түрі де көп, әрқайсысының қызметі нақты.
Ақтығы мен төзімділігі
Киіз жабындары әзір болған соң, кейде ақ бормен немесе күйген сүйекпен борланады. Бұл киізге әдемі ақ түс беріп қана қоймай, оның беріктігін арттырып, суық пен жылудың өтімін азайтады.
Ши: әсемдік пен қорғаныс
Киіз үйдің маңызды бөлшектерінің бірі — ши. Оны жүнмен орап, кілем мен текеметтегідей өрнекпен безендіріп тоқиды — мұндай түрі шым ши деп аталады. Ораусыз түрі — ақ ши. Ши кереге мен туырлықтың арасына тұрып, әрі жылылық беріп, әрі көрік қосады.
Ши тұрғанда сырттан құрт-құмырсқа, кесіртке, жылан және өзге жәндіктердің ішке кіруі айтарлықтай тежеледі.
Киіз үй — тек баспана емес, қазақтың кеңістік мәдениеті: тәртіп, талғам, шеберлік және табиғатқа бейімделудің жинақы үлгісі.