Денсаулықтың төмен деңгейі
Жастар арасында салауатты өмір салтын дене тәрбиесі арқылы қалыптастыру
Ел басшысы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан–2030» стратегиялық даму бағдарламасында салауатты өмір салтын ынталандыру әрқайсымыздың дене тәрбиесімен айналысуымызға, дұрыс тамақтануымызға, есірткі, темекі мен алкогольді тұтынудан бас тартуымызға, тазалық пен санитария талаптарын сақтауымызға бағытталатыны атап көрсетілген.
Халқымыз «Денсаулық – зор байлық, адам бақытының бастауы» дейді. Бұл – ғасырлар сүзгісінен өткен шындық. Ұлт денсаулығы – орасан құндылық, бірақ оны сақтау үшін жүйелі еңбек, нақты білім, тұрақты ынта және ерік-жігер қажет. Денсаулық адамға бір-ақ рет берілетін табиғи сый болғанымен, ол тұрақты күйде қалмайды: өзгеріп отырады. Сондықтан алдын алу әрекеті — «ауырмай тұрып қамдану» — ең тиімді жол.
Негізгі ой
Денсаулықты нығайтудың ең пәрменді бағыты — жастар арасында салауатты өмір салтын қалыптастыру және оны тұрақты түрде насихаттау.
Жастар денсаулығы: өзекті жағдай
Қазіргі кезеңде Қазақстан халқының, соның ішінде жастардың денсаулық деңгейі алаңдатарлық. Мысалы, әскер қатарына шақырылған жастардың шамамен 50%-ы дене дайындығының төмендігіне және денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз деп танылады. Бұл жағдай үкіметті, әскери құрылымдарды, педагогтарды, дәрігерлер мен ғалымдарды байыпты түрде ойландыруда.
Дене дайындығының төмендігі білім, еңбек және қорғаныс салаларына тікелей әсер етеді.
Тиісті жағдай толық қалыптаспаса да, жұмысты өмір салтынан бастау қажеттігі ерекше аталады.
Денсаулыққа әсер ететін факторлар
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы деректеріне сүйенсек, денсаулыққа әсер ететін факторлардың 50–60%-ы өмір салтына, 20%-ы тұқым қуалаушылыққа, 20%-ы сыртқы ортаға, ал 8–10%-ы медициналық көмектің деңгейіне байланысты. Бұл деректер денсаулық үшін күрестің басты бағыты ретінде өмір салтын түзетудің маңызын дәлелдейді.
Насихат пен алдын алу жұмыстарының өзегі
- Ішімдік, темекі, есірткінің зиянын түсіндіру
- Қимыл-қозғалыс тапшылығының (гипокинезия) алдын алу
- Құнарлы әрі теңгерімді тамақтану мәдениетін қалыптастыру
- Гигиена мен санитария ережелерін сақтау
Денсаулыққа кері әсер ететін негізгі тәуекелдер
Денсаулықты әлсірететін факторлар көп: жиі ауырып-жазылу, никотин мен алкогольге тәуелділік, еңбек пен тұрмыстың қолайсыз жағдайлары, дұрыс тамақтанбау (жеткіліксіз немесе шамадан тыс), көңіл-күйдің тұрақсыздығы, еңбек пен демалыс режимінің бұзылуы, ауа мен судың ластануы, дәрі-дәрмек пен тұрмыстық химиялық заттарды орынсыз қолдану.
Бірінші кезектегі мәселе
Осы факторлардың ішінде ең алдыңғы орында — қимыл-қозғалыстың аздығы. Қозғалыс адамға ауа, су, тамақ сияқты қажет. Табиғат адамның қолына физиологиялық тұрғыдан теңдесі жоқ сауықтыру құралы ретінде қимыл-қозғалыс пен дене жаттығуларын берген.
Зерттеудің мақсаты
- 1 Оқушы жастардың дене тәрбиесі сабағына және салауатты өмір салтына әртүрлі көзқарасының себептерін анықтау.
- 2 Оқушы жастардың дене шынықтырумен шұғылдануына кедергі келтіретін факторларды нақтылау.
Сауалнама нәтижелері: білім мен әдеттер
«Денсаулық дегеніміз не?» сұрағына дұрыс жауап берген білімгерлер үлесі.
Ішімдік пен есірткінің денсаулыққа әсері туралы «денсаулықты бұзады» деп жауап бергендер.
Ішетіндер де көбіне оқта-текте ғана тұтынатынын көрсеткен.
Күнделікті дағдының тұрақтылығы әлі де жетілдіруді қажет етеді.
Салауатты өмір салты туралы білім
«Салауатты өмір тіршілігі туралы не айтасыз?» сұрағына білімгерлердің 75%-ы дұрыс жауап берген.
Дене тәрбиесі сабағына көзқарас: 3 топқа бөлу
Дене шынықтыру сабағына көзқарасына қарай сауалнамаға қатысқан оқушылар үш топқа бөлінді. Нәтиже оқушылардың көпшілігінде көзқарас толық қалыптаспағанын көрсетеді.
Дене шынықтырумен айналысуды қаламайтындар: 36–41%.
«Жақсы да емес, жаман да емес» ұстанымдағы, көзқарасы толық қалыптаспағандар: 45–57%.
Сабаққа ынтамен қатысатындар: бар болғаны 2,8–7%.
Көзқарастың төмен болуының негізгі себептері
- Дене тәрбиесіне қызығушылықтың жоқтығы — 38%
- Материалдық-техникалық базаның әлсіздігі — 35%
- Денсаулық деңгейінің төмендігі — 28%
- Сабақ пен сауықтыру іс-шараларының төмен деңгейде өтуі — 47%
- Әдістемелік және спорттық әдебиеттердің жеткіліксіздігі — 40%
- Теориялық білімнің жеткіліксіздігі — 45%
Бұл деректер қоғамдық сауықтандыру бағдарламаларында жасөспірімдер арасында салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін қызығушылықты арттыру, инфрақұрылымды жақсарту және сабақ сапасын көтеру сияқты бағыттарға басымдық беру қажеттігін көрсетеді.
Дене тәрбиесінің ықпалы және оқу жүктемесін жоспарлау
Дене тәрбиесінің әсері туралы пікірлер
Респонденттердің 7%-ы бұл сұраққа жауап бермеген.
Апталық жаттығу жиілігі бойынша қалаулар
Жауаптардың ішінде ең жоғары үлес аптасына 2 рет дене тәрбиесі сабағымен міндетті түрде шұғылдануды қолдайды. Осыған байланысты аптасына 4 сағат дене тәрбиесіне бөлу ұсынылады.
Сабақ уақыты: қай сағат ыңғайлы?
Оқу процесін ұйымдастырушылардың пікірінше, дене тәрбиесі сабағынан кейін білімгерлердің назарын келесі пәнге қайта жұмылдыру қиын болуы мүмкін. Сауалнамада қатысушылардың бір бөлігі сабақты ерте уақытқа (8–10), ал басымырақ бөлігі түстен кейінгі уақытқа (14–16) қоюды қолайлы деп көрсеткен.
Қимыл-қозғалыс деңгейі және гипокинезия
Зерттеу нәтижелері Тараз мемлекеттік педагогикалық институты білімгерлерінің қимыл-қозғалыс деңгейі қажетті физиологиялық деңгеймен салыстырғанда жыл бойы 56–65% шамасында екенін, ал емтихан және демалыс кезеңдерінде 39–46% дейін төмендейтінін көрсетті. Бұл көрсеткіштер білімгерлердің жылдың көп бөлігінде гипокинезия жағдайында болатынын аңғартады және аурушаңдықтың артуына ықпал ететін факторлардың бірі болуы мүмкін.
Гигиеналық білім беру: жүйелі тәсілдің қажеттілігі
Білімгерлер арасында салауатты өмір салтының қалыптасуы көбіне медициналық-гигиеналық білім берудің деңгейіне байланысты. Бұл бағыттағы жұмыс үздіксіз жүргізілуі керек: әсіресе биология цикліндегі пәндерде, сондай-ақ арнайы валеология пәнін оқу бағдарламасына енгізу маңызды.
Қорытынды
Жастардың денсаулығын нығайтудың тиімді жолы — қимыл-қозғалыс белсенділігін арттыруға сүйенген дене тәрбиесін жүйелі ұйымдастыру, қызығушылықты күшейту, сабақ сапасын жақсарту және гигиеналық білім беруді тұрақты жолға қою. Бұл — жеке адамның да, қоғамның да ұзақ мерзімді игілігі.
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қ. Пірімов ауылы, №92 орта мектептің дене шынықтыру пәні мұғалімі — Мамаев Марат