ӨкініштеҚоңырәулиеден қайтқан жастар ел ішінде үлкен әлек тұрғанын Абайдан есітеді
Ел ішін қозғаған дау
Қоңырәулиеден қайтқан жастар ел ішінде үлкен әлек болып жатқанын Абайдан естиді. Бұл әлек — Оспан мен Оразбай арасындағы дау еді. Оразбай қасындағы Керей, Уақ, Қаракесек ауылдарынан талай мал ұрлатып, соның есебінен байып алған деген сөз тараған.
Оспанның мақсаты
Оспан болыс болғандықтан, билерді жинап, тура Оразбай ауылына барады. Ондағы ойы — үлкен сияз өткізіп, ел ішіндегі тәртіпті орнына келтіру. Бірақ Оразбай бұл әрекетті алдын ала біліп, қалаға арыз тастауға кетіп қалады.
Қуу, ұсталу және қорлық
Оспан түн қатып, демалмастан Оразбайдың соңынан қуып, оны ояз кеңсесіне кірейін деп тұрған жерінде ұстап алады да, ауылға қайтарып әкетеді. Оразбайдың қолын арбаға байлап, Семейден қайтар жолда екі күн, екі түн бойы жаяу жүргізгені айтылады.
Тұтқыннан босау
Оразбай Оспан ауылында тұтқында жатқанда, Тәкежан келіп, оны босатып алады. Бұл — жай ғана ара түсу емес, алдын ала ойластырылған жақындықтың салдары еді.
Құдалық уәдесі
Бұған дейін Оразбай Тәкежанға құда болуды ұсынған: Әзімбайдың бесіктегі қызын Оразбайдың Демеу атты ұлының үш жасар баласына айттырып, жүз жылқы беруге серттескен екен.
Арыздың күшеюі және Абайдың қалаға шақыртылуы
Бостандыққа шыққан соң, Оразбай қайта Семейге барып, Оспан мен Абайдың көзін біржола жоюды көздеп, арыз қалдырады. Ояз арызды қабылдап, мән-жайын қарағаннан кейін, Абайды қалаға шақыртады.
Осы тұста Әбіштің де демалысы аяқталып келе жатқан. Ол әкесімен бірге қалаға аттанады.
Бөтен жаз: қаралы ауыл
Бұл жылы Әбіш жазғы демалысқа ауылға қайта оралғанымен, жаздың өзі бұрынғысынан өзгеше сезіледі. Ел қаралы еді: өткен қыста Оспан қайтыс болған. Сол қыс өзі қатты семіріп кеткен екен, ағайын оның неден көз жұмғанын да анықтай алмапты. Алты күннің ішінде өмірден озғаны ғана белгілі.
Жоқтау мен құран
Оспанның әйелдері — Еркежан, Зейнеп, Торымбала — күн сайын жоқтау айтып, қайғыны үдетеді. Әбіш ауылға келген соң үш күн бойы Оспан үйінде құран оқиды.
Жайлауға жол және Дәркембайдың шаңырағы
Кейін Дәрмен Әбішті ертіп, жайлауға шығады. Жолда алдыларынан бір кішкентай бала шығып, сәлем береді. Бұл — Дәркембайдың жалғыз баласы екен.
Жалғыздың жайы
Дәркембайдың әйелі де, бұрынғы балалары да дүние салған. Жақында ғана ол Бөкеншінің Жаңыл атты жесіріне үйленіп, содан жалғыз ұлы — Рахым туған.
Екі жігіт Дәркембайға соғып, үй ішінде отырып, үшеуі ұзақ әңгімелеседі. Әңгіме ақыры Оразбайға тіреледі.
Оразбайдың тірегі және Тәкежанның қулығы
Оразбай өзіне сенімді тіректерімен бірге жаңа тәсіл ойластырып жүрген. Оның серіктерінің бірі — Тәкежан. Ол Абайға қас болудың да амалын тапқан адам ретінде көрінеді.
Жылы өтпей жатып…
Ұяттан жұрдай Тәкежан Оспанның жылы өтпей тұрып-ақ, оның малын бөлісуге көз тігеді. Абай бұған қарсы болып, асықпай күтуді бұйырады.
Ең ауыр шындық — Оспанның артында ұрпақ қалмаған еді. Сондықтан оның қазасынан кейінгі дау да, дауыл да басылмай, қайта тереңдей түскендей.