Қолыңды кеудеңе қойма
Тыйым сөздер: тәрбие мен тәртіптің халықтық тетігі
Қазақ халқы ұл-қыздарының бойындағы оғаш қылықтарды дер кезінде ескертіп, жүгенсіздікті тыйым арқылы тәртіпке салған. Бұл – тәрбиенің мінез-құлық ережесі ретінде қалыптасқан, қоғам ішінде үнсіз келісім іспеттес қызмет атқарған құралы.
Тыйым сөздер жас ұрпақтың бойына адамгершілік, қайырымдылық, адалдық пен әділдік, ізеттілік, имандылық және инабаттылық сияқты құндылықтарды сіңіруге бағытталған. Басқаша айтқанда, ырым мен тыйым тұрмыста заңдай орындалып, теріс әдет пен орынсыз қылықтан сақтандырудың ықпалды жолы болған.
Тыйым сөздердің үлгілері
Төмендегі тізім – ел ішінде кең тараған тыйымдардың бір бөлігі. Олар күнделікті әрекет, қарым-қатынас, тазалық, әдеп, наным және табиғатқа құрмет қағидаларын бекіте түскен.
Дастархан, ас-ауқат әдебі
- Дастарханды, тамақты баспа.
- Малды, ыдысты, тамақты теппе.
- Құранды, тамақты баспа.
- Нанды жерге тастама, үстіне басқа зат қойма.
- Ақты төкпе.
- Асты үрлеме, асты жамандама.
- Тамақты сораптап ішпе.
- Нанды бір қолыңмен үзбе.
- Асты қорлама.
- Таңертеңгі асты тастама.
- Дастарханды, ыдысты, тамақты аттама.
Су, от және тазалық
- Суды сапырма, суға дәретке отырма, суға түкірме.
- Құдыққа түкірме, ыдысқа түкірме, жоғары қарай түкірме.
- Шелектегі суға аузыңды батырма.
- Отпен ойнама, оттан аттама, отқа түкірме.
- Отты, ошақты аттама.
- Түнде үй сыпырма.
- Түнде күл шығарма.
- Түнде суға барма.
- Желге қарсы түкірме, желге қарсы дәрет сындырма.
Әдеп, қарым-қатынас
- Үлкендердің жолын кеспе, сөзін бөлме.
- Үлкеннен бұрын сөйлеме.
- Үлкеннен бұрын тамақ жеме.
- Үлкеннен бұрын отырма, жатпа.
- Үлкеннің бетінен алма.
- Көп ішінде қатты сөйлеме, қатты күлме.
- Орынсыз күлме.
- Көп сөйлеме.
- Әдепсіз сөз айтпа, өтірік айтпа.
- Мақтаншақ болма, тәкәппар болма.
- Кісі мініне күлме, кемтарға күлме.
- Кісі айыбын бетіне баспа.
- Шақырмаған жерге барма.
- Рұқсатсыз үйге кірме.
- Жұрт көзінше кекірме, қасынба.
- Жұрт алдында құлағыңды қасыма, мұрныңды шұқыма.
Үй ішіндегі тәртіп
- Үй айнала жүгірме.
- Үйге жүгіріп кірме.
- Босағаны керме, құшақтама.
- Табалдырықты баспа, отырма.
- Үйді сабама.
- Үйде ысқырма.
- Сыпырғышты тік қойма.
- Кісі үйінде түрегеп тұрма.
- Түрегеп тұрып немесе жатып тамақ ішпе.
- Кісі төсегіне отырма.
- Теріс қарап отырма, жүреңнен отырма.
Дене қимылы мен ишара әдебі
- Қолыңды қусырма.
- Бүйіріңді таянба, жер таянба, иегіңді таянба.
- Бетіңді баспа.
- Тізеңді құшақтама.
- Өтірік жылама.
- Шашыңды жайма.
- Қолыңды төбеңе, желкеңе қойма.
- Көзіңді жыпылықтатпа.
- Ерніңді шығарма.
- Орындықта аяғыңды айқастырып отырма.
- Бала бетіне үрлеме.
- Маңдайыңды, басыңды ұрма.
- Етбетіңнен жатпа.
- Ерсі қимыл жасама.
Қауіпсіздік және зиян келтірмеу
- Адамға пышақ, мылтық кезенбе.
- Жақын адамға пышақ сыйлама.
- Пышақтың жүзін жалама.
- Пышақты шалқасынан қойма.
- Адамға, малға зәбір жасама.
- Әйелге күш көрсетпе.
- Қызды ұрма.
- Балаңа басқа ұрма.
- Баланы шошытпа.
- Қайықты тербелтпе.
Табиғатқа құрмет
- Көкті жұлма.
- Жалғыз ағашты кеспе.
- Құстың ұясын бұзба.
- Құмырсқаның ұясын баспа.
- Жәндікті жәбірлеме.
Сенім, уәде, ар-ождан
- Дініңді сатпа, ұлтыңды сатпа, арыңды сатпа.
- Құдайға, пайғамбарға, әулиеге тіліңді тигізбе.
- Аманатқа қиянат жасама.
- Ант ішпе, әбес сөйлеме.
- Өтірік куәлік жасама.
- Намазды бұзба.
- Ұрлық қылма, зорлық қылма.
- Жаман әдетті үйренбе.
- Жаманат шақырма.
- Жаман ырым жасама.
Қосымша тыйымдар (әртүрлі үлгілер)
- Бейіт тұсынан шауып өтпе, жүгіріп өтпе.
- Бейітке қолыңды шошайтпа, оған қарап түзге отырма.
- Қабірді баспа.
- Кісіге, молаға саусағыңды шошайтпа.
- Айды қолыңмен көрсетпе.
- Жұлдызды, адамды санама.
- Адамды айналма.
- Адамға қарап түкірме, есінеме.
- Бөркіңді теріс киме.
- Мойныңа белбеу, жіп салма.
- Бос бесікті тербетпе.
- Түнде тырнағыңды алма.
- Тырнағыңды тістеме.
- Шашыңды жұлма.
- Шашыңды, тырнағыңды өсірме.
- Қолыңды артыңа ұстама.
- Қолыңды кеудеңе қойма.
- Саусағыңды аузыңа салма.
- Саусағыңды кеземе.
- Аяғыңды тұсама, қолыңды байлама.
- Таңдайыңды қақпа, басыңды шайқама.
- Өтірік күлме, өтірік сөйлеме, өтірік жылама.
- Уһілеме.
- Тұзды, күлді баспа.
- Жерді сабама, жерді тепкілеме.
- Атқа теріс отырма.
- Малды боқтама.
- Үлкеннің жолын кеспе.
- Бейуақытта жылама, ұйықтама.
- Бейуақытта кісіге көңіл айтпа.
- Түнде мал санама.
- Бетіңді сызба.
- Ішегіңді тартпа, табаныңды тартпа.
- Қыз ұлдың, ұл қыздың киімін кимесін.
- Итке ожаумен ас құйма.
- Нанды, асты қадірле.
- Орынсыз әрекетке жол берме.
Қорытынды ой
Тыйым сөздер – тек «болмайды» деген шектеу емес, күнделікті өмірде әдептілікті, тазалықты, қауіпсіздікті, үлкенге құрмет пен кішіге ізеттілікті орнықтыратын мәдени код. Сол арқылы қоғамда тәртіп сақталып, ұрпақ бойына жауапкершілік пен кісілік қасиет дарытылған.