Оқушы Қамқор құс
Ашық тәрбие сағаты
Тақырыбы: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе»
Мақсаты
- Оқушы бойына ізгілік ұялату, қамкөңіл жандарға қамқор болуға баулу.
- Бауырмалдыққа тәрбиелеу, халықтың озық тәжірибесі мен өмірлік ұстанымдарын бойына сіңіру.
- Сүйіспеншілік пен жылылықты нығайтып, мінез-құлық мәдениетін қалыптастыру.
- Ата-ананы құрметтеуге, адал да парасатты ұл-қыз болуға тәрбиелеу.
- Жағымсыз қылықтардан сақтандырып, қоғам алдындағы жауапкершілікті ұғындыру.
Көрнекіліктер
Тәрбие сағатының құрылымы оқушының ойлануына, салыстыруына және қорытынды шығаруына мүмкіндік беретін бірнеше бөлімнен тұрады.
Негізгі өзек
Табиғаттағы құстардың мінезі арқылы аналық мейірім, жауапкершілік және жетімнің мұңы туралы ой қозғап, қоғамдағы нақты мәселелерге ой жүгіртеміз.
І бөлім. Түсін, түйсін, ой тарқат
1-сурет
Торғайдың ұясы: қамқорлықтың айғағы
Өлең:
Шыр-шыр еткен торғайлар
Аспанға ұшып зырлайды.
Айнала толған сұқ көзден
Балапанын қорғайды.
Бұл көріністен ұя салып, балапандарын баптап-күтіп жатқан торғайдың жанашырлығын көреміз: жем тасиды, шырылдаған үнін естісімен қасына жетеді.
Оқушы байқаған ойлар:
- Қамқор құс, балапанға жанашырлық.
- Аналық сезім, ұрпақ болашағына алаңдаушылық.
- Ана мен бала арасындағы махаббат.
2-сурет
Көкек: жауапкершіліктен жалтару туралы ой
Шумақ:
Көкек деген бір құс бар,
Сайраңдап жай жүретін.
Еш нәрсеге қиналмай,
Жеңіл өмір сүретін.
Көкек өз жұмыртқасын өзге құстардың ұясына тастап кетеді. Кей жағдайда басқа жұмыртқаларды ысырып, өзінікін қалдырады; оны аңғармаған құстар көкектің балапанын бағып-қағады. Бұл табиғи құбылыс туралы ой қозғау арқылы біз адам бойындағы немқұрайлық пен жауапсыздық мәселесіне келеміз.
Ой түйіндері:
- Ұрпаққа немқұрайлық, безбүйректік.
- Біреудің есебінен өмір сүру, арамдыққа ұрыну.
- Қаталдық, өз баласының тағдырына жауап бермеу.
3-сурет
Ы. Алтынсариннің «Қайырымды түлкі» мысалы: бірлік пен мейірім
Үзінді (оқушылар оқиды):
Бір мерген бозторғайды атып алды,
Қоймайды өлтіріп-ақ жалғыз жанды.
Басында бір ағаштың үш баласы,
Шырылдап ұясында жетім қалды.
Ана жоқ таситұғын тамақ-жемді,
Күн көрер бейшаралар қайтіп енді?
Шулаған балапанның даусын естіп,
Сөз сөйлеп аянышты түлкі келді.
Ай, құстар, тыңдаңыздар құлақ салып,
Кезекпен жем тасыңдар ұшып барып.
Асырау бұл үшеуін емес қиын,
Етіңдер аз күн қайыр бөліп жарып.
Талқылау сұрағы
Мысал мен сурет нені аңғартады? Қандай құндылық алға шығады?
Байқаған тұстар
- Ертегілерде қу саналатын түлкінің мейірімі.
- Құстардың ауызбірлігі, ортақ жауапкершілік.
- Адамның табиғатқа жасаған зияны, ашкөздік.
Негізгі қорытынды
Осы мысалдар арқылы бүгінгі әңгіменің өзегі — жетім тағдыры, мейірімнің бағасы және адамдық парыз екені айқындалады.
ІІ бөлім. Кең тынысты ой шертем
I топ: ата-ана мейірімі мен ұрпақ тәрбиесі
Қандай қоғамда да ата-ана үшін ең қымбат — перзент. Қазақ халқы бала тәрбиесіне ерекше мән беріп, оны тіпті ана құрсағынан бастап-ақ қалыптастыруға ұмтылған. Болашақ ананың көңілін көтеріп, табиғат сұлулығын тамашалатуды — сәби мінезі мен жан дүниесіне әсер ететін игі амал деп білген.
Ана сәбиін ақ сүтімен асырап, түн ұйқысын төрт бөліп баптайды. «Анаңды Меккеге жаяу үш рет арқалап барсаң да, ана сүтін өтей алмайсың» деген тәмсіл — ананың еңбегін өлшей алмайтынымыздың дәлелі.
Әкем біреу, анам да біреу менің.
Мен жығылсам, сүйенер тіреулерім.
Әке — білек, саусағы — балалары,
Ана — тамыр, бойымен бәріне тіршіліктің жылуы таралады.
ІІ топ: «көкек мінезі» және әлеуметтік себептер
Көкек те — ана. Бірақ оның әрекеті бізге бір шындықты еске салады: баласын тағдыр тәлкегіне қалдырып, жауапкершіліктен жалтару қоғамда «тірі жетім» мәселесін күшейтеді. Бұрын жетім бала ұғымын ауыр қабылдаған халқымыз үшін бұл — үлкен сын.
Сұрақ:
Ананың ұрпақ тәрбиесіне немқұрайлы қарауына қандай жағдайлар себеп болуы мүмкін?
- Материалдық қиындық, тұрақты оқу мен жұмыстың болмауы.
- Қоғамдық қысымнан, ұяттан қорқу; қолдаудың жеткіліксіздігі.
- Жеңіл жүріс пен жауапсыз таңдау салдары.
ІІІ топ: зиянды әдеттердің ұрпаққа әсері және құқық мәселесі
Ішімдік, нашақорлық, темекі сияқты зиянды әдеттер отбасын әлсіретіп, баланың тағдырына тікелей әсер етеді. Ата-аналық құқығынан айырылғандардың балалары «тірі жетім» атанып, жетімдер үйіне түседі. «Дені сау анадан — дені сау бала туады» деген сөз — тек медициналық емес, рухани жауапкершілікті де меңзейді.
Құқықтық ой:
Жетімдердің құқығы заңмен қорғалуы тиіс. Балаларды шетелге асырауға беруде бақылау, қауіпсіздік, жауапкершілік күшеюі қажет. ҚР заңнамасында адам қадір-қасиетін қорлайтын зорлық-зомбылыққа тыйым салынатыны анық көрсетілген.
Қоғамның жүрегіне жететін үндеу өзгермейді: «Жетім көрсең, жебей жүр!»
ІІІ бөлім. Сөз асылы — мақал
Қазақта: «Әке — асқар тау, ана — бауырындағы бұлақ, бала — жағасындағы құрақ» деген терең ой бар. Сәби үшін ең жылы ұя — ата-ананың алақаны, мейірімі, қайырымдылығы.
Отбасы бақыты сырттан келмейді; ол тәлім мен тәрбиеден өсіп шығатын адал мінезден қалыптасады. Сондықтан отбасы бақыты — ең алдымен ата-ананың өз қолында.
Мақал-мәтелдер
- Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.
- Бала — бақшадағы гүлің, оны тәрбиелеу — үлкен ғылым.
- Құс балапаны үшін тұзаққа түседі, адам баласы үшін отқа түседі.
- Үйің үй-ақ екен, ішінде ойнайтын бала болса.
- Дүниеде бал тәтті, бала балдан да тәтті.
- Қарға баласын «аппағым» дер, кірпі баласын «жұмсағым» дер.
- Ата-анаға қарап бала өсер.
- Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.
«Сөз асылы — мақал» деуі бекер емес: бақыт та, нұр да, тыныс та — бала. Ал баланың бағбаны — ата-ана. Жас жеткіншек ата-ананың ақылы мен үлгі-өнегесі арқылы өсіп, қалыптасады.
IV бөлім. Ұлылардан қалған ұлы сөздер
Даналық сөздер
-
Мұхаммед пайғамбар
«Әуелі анаңды сыйла, сосын анаңды сыйла және тағы да анаңды сыйла!»
-
Дулат Бабатайұлы
«Ата-ана ақылы — қазылған қара кенмен тең».
-
Махмұд Қашқари
«Атасынан ақыл алса — тентек ұл да жөнделер».
-
Виктор Гюго
«Нәзіктік атаулының жиынтығы — ананың алақаны; сәби үшін ол — жылы ұя».
Тағылымды тұжырымдар
-
Қадыр Мырза Әли
«Қазақ әйелі — бар мұратын отбасының игілігіне арнаған әлемдегі ең ізгі жан иесі».
-
Ғабит Мүсірепов
«Ана — бар тілегін перзентінің жолына, бақытына арнаған әлемдегі ең мейірбан жан».
-
Ғабиден Мұстафин
«Балаға сіңірген ата-ананың еңбегін бала өмір бойы ақтап бола алмайды. Ол — сарқылмайтын махаббат».
-
Өмірлік ұстаным
Ұл-қыз ата-анасын қуанышқа бөлегісі келсе, әуелі әдепті болсын; ісіне адал, сөзіне берік болсын. Ата-ананы сыйлау — бала күнде өзіңді қалай аялап өсірсе, қартайғанда солай құрметпен аялау.
V бөлім. Сергіту сәті: мақал-мәтелді толықтыр
Әдепті бала ата-анасын мақтатар…
…әдепсіз бала ата-анасын қақсатар.
Әкесі тұрып ұл сөйлегеннен без…
…шешесі тұрып қыз сөйлегеннен без.
Қарағайға қарап тал өсер…
…қатарына қарап бала өсер.
Үйінде ұлы-қызы бардың…
…көгінде сөнбес жұлдызы бар.
Ұяда нені көрсең…
…ұшқанда соны ілесің.
Күлме досыңа…
…келер басыңа.
Қазақ «Бала тегіне тартады» дейді. Мұны қалай түсінеміз? Бұл — баланың болмысына тек қан емес, тәрбие, орта, әдет, үлгі де әсер етеді деген ойға жетелейді.
VI бөлім. «Пікір айтсам деп едім…»
Тектілігі тереңге тамырланған қазақ халқы бала тәрбиесіне айрықша мән берген. Ұлтымыз баланың рухани бай болуына, ойының оянуына, дене бітімі мен ақыл-ойының дұрыс жетілуіне назар аударған.
«Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле» деген нақыл — халықтық педагогиканың құндылығын дәлелдейді. Адалдық, әділдік, мейірімділік, адамгершілік сияқты қасиеттер бала бойына үздіксіз сіңірілуі тиіс.
Бүгінгі қоғамда жас жеткіншектің бойына бәсекеге қабілетті құндылық қалыптастыру қажеттігі артып отыр. Бұл құндылықтардың бастау көзі — халықтық тәрбие тәсілдерінде, салт-дәстүр мен ұлттық сананың өзегінде.
Қоғамдық ой: бүгінгі сын
Кейбір жастар пайдалы еңбек пен білімге емес, уақытша қызыққа бой алдырады; ата-ананың адал еңбегін қадірлемей, өмірін босқа ысырап етеді. Бұл — бір отбасының ғана емес, тұтас қоғамның дерті.
Қыз абыройы — болашақ отбасының беріктігімен тікелей байланысты. Дәстүрдің тыйымы — шектеу емес, қорғау екенін ұмытпау керек.
Хәкім Абайдың сөзі ойлантады: адамды адам ететін — тегі ғана емес, тәрбиесі, ақылы, өнері мен білімі. Мінез жұғатын үш арна бар: ата-ана, ұстаз, дос. Қайсысын жақсы көрсең, соның әсері күштірек.
Қорытынды
Тәрбие — халықтың ғасырлар бойы іріктеп, жинақтаған озық тәжірибесін, дүниетанымын, өмірге деген көзқарасын жас ұрпақтың бойына сіңіріп, соған сай мінез-құлық қалыптастыру.
Ұлы ойшыл әл-Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек; тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өміріне апат әкеледі» деген.
Ендеше, ата-баба қалыптастырған ұстанымға сүйеніп, тәрбиесі түзу ұрпақ болып бой көтерсек, дауға да, жауға да берілмейтін ел боламыз. «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» — бүгін де өзекті, ертең де бағдар.