Құт болсын дейік ағайын, Жаңа күн Наурыз қадамы
Жыл басы – Наурыз
Мақсаты
Оқушыларға қазақ халқының ұлы мерекесі — Наурыз мейрамы туралы түсінік беріп, салт-дәстүрді бойларына дарыту; шынайылыққа, адамгершілікке, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Мазмұны
Табиғаттың түрленуі мен жаңаруы дәріптеледі. Мейрамның қадірлі тағамдары мен қасиетті сөздері кеңінен насихатталады.
Түрі
Мерекелік, сазды-музыкалық кеш: ән, би, көрініс және ұлттық ойындар.
Көрнекілігі
- Қазақы мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер жазылған плакаттар
- Дәстүрлерге түсінік берілген буклеттер
- Музыкалық сүйемелдеу, сахналық атрибуттар
Кештің бағдарламасы
1) Түсіндіру бөлімі
Қазақтың салт-дәстүрлері, ырым-тыйымдары туралы мазмұнды әңгіме.
2) Өнер бөлімі
Халық әндері мен билері орындалады, көрерменге ұлттық рух сыйлайды.
3) Ойын-сауық
Ұлттық ойындар: күрес, қол күресі, асық, арқан тартыс және басқа сайыстар.
Жүргізушілер сөзі: Наурыздың мәні
Жүргізуші 1
Уа, жарандар! Наурыз думаны басталды. Ғасырлардан ғасырға жалғасқан ғұрыптарымызды жаңғыртып, берекелі күннің қадірін бірге ұлықтайық. Наурыздың жарапазан жыры бар — жақсылық пен тілекке толы үн.
Жүргізуші 2
Ұлыс күні кәрі-жас құшақтасып көріскен. Қар еріп, сай-салалар гүрілдеп, көк шығып, дүние күлімдер. Бұл — табиғаттың ғана емес, көңілдің де жаңарған шағы.
Жүргізуші 3
Наурыз тойын құрметпен қарсы алайық: досқа құшақ ашайық, өлең-жырға басайық, қазақтың бір салты деп шашу шашайық.
Дәстүрдің тереңі: ұлыс күні және Қызыр ата
Наурыз мерекесін тойлау дәстүрі көптеген халықтардың тұрмыс-салтында бағзы заманнан бар. Аңыз-әңгімелерде ежелгі түркілер ұлыс күндері жаңаша киініп, бой түзеп, мергендік пен ептілік сыналар сайыстар өткізгені айтылады.
Береке туралы ұғым
«Береке басынан басталады» деген қағиданы ұстанған жұрт 21 наурыз таңына дейін ыдыс атаулыны дәнге, аққа, таза суға толтырып, бетін ашық қалдырған. Сенім бойынша, дала аралаған Қызыр ата келіп, құт-береке дарытады.
Бата: ақ тілек — елге аманат
Сұрасаң, бата берейін, үстем болсын мерейің!
Ықыласпен қол жайсаң, ақ тілекті төгейін.
Дастарханың мол болсын, абыройың зор болсын!
Өрендерің ер болсын, өрісің кең болсын!
Қызыр қарап бақ қонсын, жақсылыққа жол болсын!
Әмин!
Сахналық көрініс: Ақпан мен Наурыз
Көріністе қыс пен көктемнің ауысуы бейнеленеді: Ақпан өз билігін ұзартқысы келсе, Наурыз табиғат заңын бұзбай, жер дүниені нұрға бөлеп, тіршілікті оятудың кезегі келгенін айтады. Соңында екеуі татулыққа келіп, достықтың қадірін дәріптейді.
Татулыққа шақыру
Ашық болсын қас-қабақ,
Таспен атқанды аспен ат.
Бейтаныс та, таныс та —
Бүгін төрде бас қонақ.
Наурыздағы негізгі ғұрыптар
Көрісу
Наурыз күндері ауыл аралап көрісу — ел ішіндегі сыйластықты бекітетін дәстүр. Әр үйдің есігі ашық, қабағы жайдары болып, дастарханнан дәм үзілмейді.
Бата алу
22 наурызда үлкендерден бата алу — сауап әрі парыз саналған. Ақ тілек — ұрпаққа жол көрсететін рухани қазына.
Наурыз көже
Жыл басының ең қасиетті асы — Наурыз көже. Ол молшылықтың, берекенің нышаны ретінде ұсынылады.
Ұйқыашар мен селтеткізер
Ұйқыашар — қыз-келіншектердің жігіттерге беретін сыйлы дәмі, ал селтеткізер — жігіттердің қыздарға ұсынар сыйлығы. Екеуі де ізет пен ілтипатты танытады.
Тәрбиелік көрініс: тұсаукесер
Тұсаукесер — сәби қаз тұрғаннан кейін «тез жүріп кетсін, жолы ашық болсын» деген тілекпен жасалатын ғұрып. Бұл рәсім баланың болашағына бағытталған ақ ниеттің көрінісі.
Тұсаукесер жыры
Қаз-қаз, балам, қаз, балам,
Қадам бассаң, мәз болам.
Тақымыңды жаз, балам,
Тәй-тәй басып оз, балам.
Бата
О, халайық, қол жайып, той тілегін қолдайық.
Жүйрік болсын балаңыз, мыңнан озып жүретін!
Әмин!
Ұлттық ойындар мен өнер
Ойындар
- Палуандар күресі
- Қол күресі
- Асық ойыны
- Арқан тартыс
Сұрақ-жауап
- Жыл басында алғаш жауған қар қалай аталады?
- Ақша қар.
- Жыл басының алғашқы желі?
- Алтын күрек.
- Жыл басының алғашқы көгі?
- Бәйшешек.
- Жыл басының алғашқы асы?
- Наурыз көже.
- Жігіттердің қыздарға беретін сыйы?
- Селтеткізер.
Ән мен би
Кеш барысында халық әндері шырқалып, «Қара жорға» биі орындалады. Өнер — Наурыздың ажары, елдің еңсесін көтерер рух.
Наурыз туралы жырлардан өрнек
Береке мен бірлік
Құтты болсын, ұлыс күні — жұмылдыр
Бәрімізді ынтымақ пен бірлікке!
Наурыз — елімнің берекесі,
Жаңа жылы қазақтың мерекесі.
Табиғаттың жаңаруы
Жадырап күннің жанары, бетті өпсе жылы самалы,
Сай-сайға ақса жылғалар — бұл Наурыз хабары.
Көкмайса жұмсақ құлпырған — бұл Наурыз кілемі.
Үміт пен нұр
Сен бізге құт болып кел, бақ болып кел,
Адалға, ақиқатқа жақ болып кел.
Жамандық, қасіреттен ауылы алыс,
Жыл болшы — шаттыққа жол болып кел.
Салт, ғұрып, дәстүр: бала тәрбиесіне қатысты үлгілер
Салттар
- Шілдехана — жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, той.
- Кіндік кесер — нәрестенің кіндігін кесу мәртебелі әрі абыройлы іс.
- Бесікке салу — сәбиді қасиетті бесікке бөлеу рәсімі.
- Қырқынан шығару — қырық күн толғанда сәбиді қырық қасық сумен шомылдыру ғұрпы.
- Тұсау кесер — баланың тез жүріп кетуін тілейтін игі рәсім.
Ғұрыптар
- Ат қою — балаға жақсы есім беру, қадірлі адамға қойғызу, бата алу.
- Айдар — ер бала төбе шашын ұзартып өсіру ғұрпы.
- Кекіл — маңдайға бір шөкім шаш қалдырып, тегістеп қию.
Дәстүр ұғымы
Дәстүр — атадан балаға жалғасып, қоғамның әлеуметтік-мәдени өмірін өрнектейтін тәлім-тәрбие мен тұрмыс тәжірибесінің жиынтығы.
Дәстүрлер
Тыштырма — бесікке салғанда түбек тесігінен құрт, ірімшік, тәтті өткізіп ырым жасау.
Базарлық — сапардан туған-туыс, көрші-қолаңға әкелетін сыйлық.
Байғазы — жаңа киімге, жаңа бұйымға берілетін ақшалай не заттай сый.
Тілашар — баланы оқуға дайындап, шағын той жасау дәстүрі.
Жеті ата — ұрпаққа жеті атасын білуді міндеттеу: бала, әке, ата, арғы ата, баба, түп ата, тек ата.
Асату — табақтағы қалған етті ақсақалдың жастарға үлестіріп беруі.
Қорытынды тілек
Наурыз мейрамы құтты болсын! Молшылық пен береке дарысын, ұлыс оң болсын, ақ көп болсын. Жаңа жылда еліміз тыныш, жұртымыз аман болып, әр шаңыраққа қуаныш орнасын.