БИБІГҮЛ - иран тілінен алынған бибі қазақ сөзі гул

Есім — тәрбие мен болмыстың бастауы

Қазақ халқы балаға мағынасы дұрыс, құлаққа жағымды, көркем есім қоюға әрдайым мән берген. Сондықтан есім беру — үлкен жауапкершілік. Жақсы ат баланың болмысына, өзін-өзі тануына, тұлға болып қалыптасуына тікелей ықпал етеді.

Балаға өз есімінің мәнін түсіндіріп, сол атпен аттас танымал тұлғалардың өмірі мен қасиеттерін айтып отырған пайдалы. Мұндай мысалдар баланың бойына ізгі мінездің сіңуіне сеп болады.

Ой түйіні

Есімнің мағынасы — баланың рухани әлеміне әсер ететін белгі.
Есім туралы әңгіме — өзіндік құндылық пен сенімді күшейтеді.
Дәстүрлі ат қою — мәдени сабақтастықтың бір көрінісі.

Қазақ қыздарына қойылатын есімдер: мағынасы мен шығу төркіні

Төменде қазақ қыздарына жиі қойылатын қазақша есімдер мен олардың мағыналары берілді. Кейбір аттар араб, иран, тәжік, грек, көне еврей, латын және орыс тілдерінен енген.

А әрпінен басталатын есімдер

Абира: Тәжік тілінен: абера — шөбере, шөбере қыз.
Ағила: Араб және иран тілдерінен: агиля — ақылды, парасатты.
Ағлия: Грек тілінен: сұлулық, көркемдік, салтанат.
Адлия: Тәжік тілінен: адл — әділдік, ақиқаттық + -ия жұрнағы.
Ажар: Көрікті, келбет, нұрлы; түр, өң.
Ажаргүл: Гүлдей әдемі, сұлу, көрікті.
Ажархан: Көрікті, ажарлы, әрлі, нұрлы.
Аза: Тәжік тілінен: азза — қымбатты, сүйікті, сүйкімді.
Аида: Араб тілінен: пайда, сый.
Айбала: Айдай сұлу, көркем болсын деген тілекпен қойылған есім.
Айбарша: Қазақ тілінен: ай + барша. Мұндағы барша — алтын-күміспен безелген мата атауы ретінде де қолданылады.
Айбике: Ай + бике (арабша: әйел). Мағынасы: айдай сұлу, көркем.
Айбибі: Ай + тәжік тілінен биби — әйел, ханша. Түрлері: Бүбіш, Бүбіхан, Айбүбі, Бүбі.
Айгүл: Ай + тәжікше гул (роза). Айдай сұлу, гүлдей жайнаған болсын деген тілек.
Айғанша: Ай + ханша. Мағынасы: айдай сұлу.
Айғыз: Айдай сұлу, көркем қыз.
Айдай: Айдай сұлу, көркем.
Айдана: Ай + тәжікше дана — білгір, данышпан.
Айдария: Ай + иранша дария — теңіз, үлкен өзен.
Айжамал: Ай + арабша жамал — әдемі, сұлу.
Айжан: Ай + иранша жан. Мағынасы: айдай сұлу, әдемі.
Айзада: Ай + иранша зада — перзент, бала.
Айзере: Ай + зере (иранша зер — алтын). «Алтынай» есімінің синонимі.
Айзиба: Ай + иранша зиба — сұлу, көркем.
Айзия: Ай + арабша зийна — жарық, сәуле, шұғыла. Мағынасы: ай сәулелі сұлу.
Айкүміс: Ай + күміс. Мағынасы: сұлу, әдемі, көркем.
Айман: Қазақша: белгілі, әйгілі, даңқты; арабша: ант, серт. Біріккен түрлері: Айманай, Аймангүл.
Аймира: Жаңа есім: ай + орысша мир — бейбітшілік. Тілек мәнді есім.
Айна: Араб тілінен: аин — көз; сондай-ақ жүз көретін шыны, әйнек.
Айнагүл: Тәжікше айна — айна. Пәктік, тазалық, адалдық символы ретінде қойылады. Біріккен түрлері: Айнажан, Айнанұр, Айназия.
Айнаша: Айнадай жарқыраған, әдемі, сұлу.
Айнұр: Ай + арабша нұр — жарық, шұғыла. Мағынасы: ай келбетті.
Айпара: Ай + иранша пари — періште, сұлу. Мағынасы: «Ай періштесі», ай көрікті; айрықша, ерекше.
Айсәуле: Ай сәулесіндей жарық болсын деген үмітпен қойылған.
Айсұлу: Дәстүрлі есім: айдай сұлу, көркем болсын деген тілек.
Айтолды: «Бақытым толды» деген ырым-тілекке құрылған есім.
Айша: Арабша ғайшә, көне еврейше айше — ұзақ өмір сүруші, өмірге құштар. Түрлері: Ғайша, Қайша.
Айшайым: Айша + айым сөздерінің ықшамдалған түрі.
Айшолпан: Ай мен Шолпандай жарқыраған сұлу деген мағына.
Айым: «Менің бақытым, ырысым»; «айдай сұлуым» деген мән.
Айымгүл: «Менің айым мен гүлім».
Айымжан: «Айымдай жаным».
Айымша: Ай сияқты жарық, ашық.
Ақайша: Аппақ, жарық айдай деп қойылған есім.
Ақбала: Сұлу, әдемі қыз бала.
Ақбәтес: Ақ + бәтес: аппақ, әдемі, сұлу.
Ақбота: Аппақ ботаға ұқсату арқылы қойылған.
Ақжібек: Жібек есіміне ақ сөзін қосып жасалған: аппақ, жібектей нәзік болсын.
Ақзия: Ақ + арабша зия — жарық, сәуле, арай.
Аққал: Ақ + тәжікше хол — бетке шыққан мең. Денесінде қалы бар балаға қойылған. Түрлері: Қалбибі, Қалтұрған және т.б.
Аққыз: Аппақ, әдемі, сұлу қыз бала.
Ақмарал: Сұлу аңды қасиет тұтумен байланысты қойылған есім.
Ақнәзік: Нәзік, мейірімді, әдемі қыз.
Ақтоқты: Төл атауларын балаға қою дәстүрімен байланысты.
Ақлима: Араб тілінен: ақыл, сана, парасат.
Алқа: Маржан, асыл тастан тізілген әшекей. Мысалы: Алқагүл.
Алма: Қыз балаға қойылатын есім. Біріккен түрлері: Алмагүл, Алмақан, Алмажан.
Алтын: Көбіне әйел адамға қойылады. Біріккен түрлері: Алтынай, Алтынгүл, Алтыншаш және т.б.
Алуа: Араб тілінен: халва — тәтті тағам. «Бала балдай болсын» деген тілек. Дыбыстық өзгерген түрі: Қалуан.
Аман: Сау, есен, саламат. Біріккен түрлері: Амангүл, Аманғайша, Аманбала.
Анар: Иран тілінен: қызыл дәнді жеміс. Біріккен түрлері: Анаргүл, Анархан, Анаржан, Гүлнәр және т.б.
Аниса: Араб тілінен: жолдас, дос, жора.
Арайша: Арай + -ша жұрнағы арқылы жасалған есім.
Ардақ: Құрмет, қадір.
Ару: Сұлу, көркем.
Аршат: Араб тілінен: адал, таза, батыл, сенімді, қайырымды.
Асия: Иран тілінен: қайырымды, мейірімді әйел.
Асли: Араб тілінен: нағыз, шын. Түрі: Аслия.
Аспазия: Грек тілінен: қалаулы, әдемі, сүйкімді.
Асыл: Араб тілінен: негіз, түбір; шынайы, нағыз; қымбатты, ардақты.
Асылжан: Асыл + жан: мәртебелі, игі жанды болсын деген ниет.
Асылтас: Қымбат бағалы тас.
Аянат: Араб тілінен: айқындық, анықтық, ақиқат, шындық.

Ә әрпінен басталатын есімдер

Әбиба: Араб тілінен: Хабиба есімінің өзгерген түрі. Мағынасы: дос, мейірімді жолдас, өмірлік серік.
Әдемі: Қазақша: көркем, әсем.
Әдиба: Араб тілінен: әдiб — ғалым, әдебиетші.
Әділа: Араб тілінен: әділдік, шыншылдық, турашылдық.
Әдина: Иран тілінен: безенген; сондай-ақ жұма күні туған балаға қойылатын есім. Синонимі: Әтина.
Әдия: Араб тілінен: сый, сыйлық, тарту.
Әзиза: Араб тілінен: ізгі, құрметті, сүйкімді, сыпайы, қымбатты.
Әзима: Араб тілінен: ұлы, мәртебелі әйел.
Айгерім: «Ай» және «керім» сөздерінен құралған. Бұл есімнің қойылу тарихы М. Әуезовтің «Абай жолы» романында айтылады.
Әлемгүл: Әлемнің, дүниенің әдемісі, сұлуы.
Әлима: Араб тілінен: оқымысты, ғалым әйел.
Әлия: Араб тілінен: биік, жоғары; қымбатты, сүйікті; мәртебелі, көрікті қыз. Түрлері: Ғалия, Қалия, Әлиша.
Әлфия: Араб тілінен: ұзақ өмір сүруші.
Әмина: Араб тілінен: адал, сенімді, зиянсыз, сәтті, игілікті.
Әмира: Араб тілінен: әмір — әкім, билеуші; нұсқау, жарлық.
Әрипа: Араб тілінен: білгір, түсінгіш, дана.
Әсел: Араб тілінен: бал.
Әсем: Сән, көрік, әдемілік.
Әсемгүл: Гүл сияқты әдемі, көрікті, сұлу.
Әсемқан: Әсем + ханым/ханша. Мағынасы: сұлу ханым.
Әужа: Араб тілінен: ең қымбат, ең асыл.

Б әрпінен басталатын есімдер

Бағила: Араб тілінен: мәңгілік, берік, тұрақты.
Бағымша: Араб тілінен: бақ/бах — бақыт, ырыс, құт. Мағынасы: «менің бағым, ырысым».
Базаргүл: Иранша базар + қазақша гүл: «гүл жайнаған қуанышым».
Бақтыгүл: Бақыт + гүл: «гүл жайнаған бақытты бала».
Балдақ / Балдай: Балдай тәтті, ата-анаға қымбат болсын деген тілекпен қойылған есім.
Балжан: Балдай тәтті әрі ақылды болсын деген ниет.
Балым: «Менің балым, қымбаттым». (Балға-ным сөзінің еркелету түрі ретінде айтылады.)
Балшекер: Бал мен шекердей болсын деген тілек.
Бану: Иран тілінен: ханым, әкім әйел; араб деректерінде: қыз, бойжеткен.
Баян: Көне түркі-моңғол негізінде: зор, бай; арабша: айқын, түсінікті.
Баянсұлу: Ғашықтық жырдағы ақылды да сұлу қыздың есімі.
Бәдер: Араб тілінен: толық ай.
Бәтес: Орыс тілінен: батист — жұқа, биязы ақ мата. «Ақ, таза болсын» деген тілек.
Бейбітгүл: Бейбіт өмірдің гүлі, қуанышы болсын деген мағына.
Бекдана: Бек + иранша дана: нағыз дана, данышпан.
Бексұлу: Тым сұлу, аса көрікті.
Бибі: Иран тілінен: үй иесі, азаматша; әйел, ханым мағынасында да қолданылады.
Ботакөз: Ботаның көзі сияқты мөлдір, көркем көз.
Бүлдіршін: Өте жас, өндірдей жас.

Г әрпінен басталатын есімдер

Гауһар: Иран тілінен: қымбат бағалы тас, маржан, інжу. Түрі: Жаухар.
Гаяна: Грек тілінен: жерге тән, жерден шыққан.
Гүлай: Гүлдей сұлу, айдай көркем.
Гүлдана: Тәжік тілінен: сұлу дана, данышпан. Түрі: Күлдана.
Гүлжамал: Арабша жамал — сұлулық. Мағынасы: гүлдей сұлу, нұрлы, әдемі. Түрлері: Гүлжан, Гүлжанат; өзгерген түрі: Күлжанат.
Гүлжеңіс: «Жеңістің гүлі». Жеңіс күні туған қыз балаға қойылған. Синонимі: Жеңісгүл.
Гүлмира: Гүл + орысша мир(а) — бейбітшілік. Мағынасы: бейбітшілік гүлі.
Гүлназ: Иран тілінен: ноз — наз, еркелік. Түрі: Назгүл; қысқарған түрі: Назым.
Гүлнәр: Гүл + нар/анар гүлінің атауы: қызыл, қырмызы гүл.
Гүлнұр: Нұр — жарық, сәуле. Мағынасы: гүлдей сұлу, нұрлы.
Гүлшат: Иран тілінен: шаттық, қуаныш гүлі.
Гүлшаш: Көбіне «Сұлушаш» үлгісіндегі мағыналық қатарда қолданылады (гүлдей көркем шаш).

Ғ, Д, Е, Ж, З әріптерімен келетін кейбір есімдер

Мәтіндегі тізім өте ауқымды болғандықтан, төменде осы бөлімдерден бірнеше есім қысқаша, жинақы түрде берілді.

Ғ

Ғазиза: Араб тілінен: қадірлі, сүйкімді, сирек кездесетін. Өзгерген түрі: Қазиза.
Ғафура: Араб тілінен: кешірімді, кешірімшіл.

Д

Дайана: Латын тілінен: Диана — пәктік пен ай тәңіриясының аты.
Дана: Иран тілінен: білгір, данышпан.
Дария: Иран тілінен: теңіз, ұлы өзен.
Дидар: Иран тілінен: түр, жүз, келбет.
Дінара: Араб тілінен: алтын тиын, ақша.
Ділдә: Араб тілінен: алтын ақша; таза алтын.

Е

Ерзада: Ер + иранша зада — перзент. Мағынасы: батыл болсын деген тілек.
Еркежан: Ерке болып өссін деген ниет. Түрі: Жанерке.

Ж

Жазира: Араб тілінен: кең дала, үлкен аймақ. Мінезі кең болсын деген тілек.
Жанар: Көз жанары; сәуле, шапақ; ауыспалы мағынада — көрік, ажар.
Жаннұр: Мәтінде «Жанна», «Жәннат» сияқты нұсқалар кездеседі: Жанна — көгершін; Жәннат — жұмақ бағы.
Жібек: Мінезі жібектей жұмсақ, әрі көркем болсын деген ниетпен қойылған.

З

Зағила: Араб тілінен: қазына, байлық; сондай-ақ сырт пішін, келбет. Синонимі: Зағира.
Зайра: Араб тілінен: айқын, ашық, күдіксіз.
Зайтуна: Зайтүн ағашының жемісіне қатысты: аса қымбатты, құрметті деген мәнде айтылады.
Замира: Араб тілінен: асыл арман, тәтті қиял, ой.
Зара: Иран тілінен: зар — алтын.
Зарема: Мәтінде есім аталғанымен, мағынасы толық берілмеген.