Құзіреттіліктерді қалыптастыру және дамыту
12 жылдық білім беруге көшу: мұғалім құзыреттілігі мен оқушының жеке дамуын қолдау
Алға қойылған мақсат — 12 жылдық білім беруге көшу кезеңінде жалпы білім беру мектептерінде даму деңгейі әртүрлі балаларды оқытуда мұғалімнің кәсіби, құзыреттілік және шығармашылық әлеуетін арттыруға қолдау көрсету, тәжірибе алмасу.
XXI ғасыр мектебі жедел өзгеріп жатқан уақытқа бейімделуге мүмкіндік беретін түбегейлі жаңаруды талап етеді. Ойы жүйрік, ақылы кемел, бәсекеге қабілетті, өзгерістерге икемді тұлғаны тек жаңа тұрпатты педагог қалыптастыра алады. 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу — білім берудің мазмұнын ғана емес, оны оқушылардың жас, дара психологиялық және шығармашылық ерекшеліктеріне сәйкес бейімдеуді де қажет етеді.
Көкейкесті мәселе
Баланың өміріне қажет іс-әрекет тәсілдері мен технологияларын қалыптастыруға негізделген оқытуды ұйымдастырудың тиімді амал-тәсілдері, формалары мен әдістерін айқындау — бүгінгі күннің кезек күттірмейтін міндеттерінің бірі.
12 жылдық білім берудің мақсаты
12 жылдық білім берудің түпкі мақсаты — өз ойын еркін жеткізетін, өзін көрсете алатын, өзін-өзі дамытатын, білімді, ұлттық тілді қадірлейтін, тарихты терең меңгерген, бәсекеге қабілетті, отандық және әлемдік мәдениет құндылықтарын бойына сіңірген, шығармашылығы дамыған тұлғаны қалыптастыру.
Тұлғалық нәтижелер
- Өзін еркін таныта алады, пікірін дәлелдейді
- Өзін-өзі дамыту дағдысы қалыптасады
- Қоғамдық өзгерістерге бейімделеді
Құндылықтар мен құзыреттер
- Ұлттық тіл, тарих, мәдениет негіздері
- Бәсекеге қабілеттілік, функционалдық сауаттылық
- Шығармашылық ойлау және тәжірибеде қолдану
Міндеттер: мақсаттан туындайтын нақты қадамдар
- Тәрбиелеу және дамыту іс-әрекетін жүйелі ұйымдастыру.
- Құзыреттіліктерді қалыптастыру және дамыту.
- Оқушының ішкі мүмкіндігі, бейімділігі, мақсат-мүддесі мен қабілеттерінің байқалуы және дамуына жағдай жасау.
Оқу — қарым-қатынас: мұғалімнің орны
Оқу ең алдымен осы үрдіске қатысатын адамдар арасындағы қарым-қатынасқа сүйенеді. Мұғалім — оқушы мен оқу материалы арасындағы дәнекер. Сондықтан мектептің дайындығы көбіне мұғалімнің әр оқушының ерекшелігін байқап, түсініп, ескеріп, дер кезінде қолдау көрсете алуына байланысты.
1) Даму ерекшелігін білу
Оқушының тек қиындықтарын ғана емес, оның мықты жақтарын да анықтап, сол әлеуетке сүйеніп дамытуға мүмкіндік береді.
2) Әдістемелік дайындық
Жағдайды дұрыс бағалап, мақсатқа жеткізетін тиімді әдістерді таңдауға көмектеседі.
Мұғалімнің негізгі әрекеттері
- Жаңа оқу материалын таныстыруда әртүрлі тәсілдерді қолдану.
- Әр оқушының өмірлік тәжірибесі мен даму деңгейіне сай тапсырмалар ұсыну.
- Оқушыға өз жетістігін көріп, келесі қадамын жоспарлауға жағдай жасау.
Тұлғаға бағытталған оқыту: оқушыны субъект ретінде тану
Бұл мақсат-міндеттерді іске асыру үшін білім беру жүйесі жаңа технологияларды кеңінен қолдануы қажет: тұлғаға бағытталған оқыту, зерттеу және жобалау әдістері, өзге де белсенді тәсілдер. Мектеп баланың дамуына негіз қалайды: оның жан-жақты қалыптасуы, өзіндік көзқарасы мен ой-өрісінің кеңеюі мектеп қабырғасында басталады.
Тұлғаға бағытталған оқытудың тұжырымдамасы баланы жан-жақты дамытумен қатар, оның жас және жеке ерекшеліктеріне сәйкес қоғамдағы өзгерістерге бейімделу мүмкіндігін айқындайды. Бұл тәсіл проблемалық және шығармашылық сипатқа ие болып, жаңа білімді іздену арқылы тауып, тәжірибеде қолдануға жетелейді.
Басты міндет
Баланың жалпы және өзіндік қабілеттерін ашу, білім-білік-дағдыны қалыптастыру және оны қолдану мәдениетін дамыту. Оқушы оқу үрдісінің субъектісі бола отырып, өз қабілеті мен қажеттілігіне сай қарқында өседі.
Мұғалім тек ұйымдастырушы емес, сонымен бірге балаға серік, дос, сырлас, кеңесші бола алады. Нәтижесінде оқушының өзіндік пікірі қалыптасып, қоршаған ортаға құрметпен қарауы нығаяды, танымдық қабілеті ашылады.
Іс-әрекеттік бағдар және зерттеулік әдіс
Білім беру мен тәрбиедегі маңызды бағдарлардың бірі — «қалай дамыту керек?» деген сұраққа жауап беретін іс-әрекеттік бағдар. Оның мәні: қабілет іс-әрекетте байқалып, іс-әрекетте дамиды. Екі жағдайда да адамның қарқынды дамуы оның бейімділігі мен мүмкіндігіне сәйкес әрекет барысында жүзеге асады.
Іс-әрекеттік бағыттағы маңызды әдістердің бірі — зерттеулік әдіс. Бұл бағытта білім алатын әрбір жас қоршаған ортаны түрлі қырынан зерттеп, өз бетінше білім жинақтап, оны өмірлік тәжірибеде қолдана білуі тиіс. Зерттеулік білік пен дағды тек ғылыми жұмыста емес, кез келген қызмет саласында қажет. Сондықтан баланы зерттеушілік әрекетке дайындау — қазіргі білім берудің өзекті міндеті.
Тәжірибедегі тиімді тәсіл: шебер-сынып және құзыреттілік тапсырмалар
Соңғы жылдары тәжірибеде тиімді қолданылып жүрген тәсілдердің бірі — шебер-сынып. Ол құзыреттілік тапсырмалармен өзара тығыз байланысты: бірі екіншісін толықтырады, сондықтан бірге қолдану нәтижелі. Бұл мұғалімге оқушылардың ерекшеліктерін байқап, ескере отырып оқытуды ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Жалпы мақсат
12 жылдық мектепте әдіскердің жұмыс тәсілдерімен таныстыру, құзыреттілік тапсырмаларды көрсету және құрастыру жолдарын талқылау, мұғалімнің кәсіби-шығармашылық деңгейін арттыруға ықпал ету, тәжірибе алмасу.
Күтілетін нәтиже
- 12 жылдық мектепте жұмыс жасау жолдарымен танысады.
- Құзыреттілік тапсырмаларды талқылайды.
- Құзыреттілік тапсырмаларды өз бетінше жасай алады.
Негізгі идея
12 жылдық мектепте оқушыларды бірінші негізгі кезеңде тәрбиелеу мен дамытуды жүйелі ұйымдастыру.
Сабақ бойынша әдіскер жазбалары: жұмыс құрылымы
I. Жағымды ахуал қалыптастыру және топқа бөлу (2–3 минут)
Мұғалімдер оқушылардың суреттері берілген қима бөліктерін құрастыра отырып, топтарға бөлінеді: «Шабыт», «Талант», «Қабілет», «Экстернат».
Әр топ рөлдерді анықтайды: лидер, баяндамашы, хатшы, уақыт сақшысы, бақылаушы.
II. Талқылау сұрақтары (5 минут)
- 12 жылдық оқыту үлгісіне көшу жағдайында бейінді оқыту: тұжырымдамалық идеялар мен тәжірибелер қандай?
- 12 жылдық мектепте мұғалімнің кәсіби-шығармашылық деңгейін қалай көтереміз?
- Баланың өміріне қажетті іс-әрекет тәсілдері мен технологияларын қалыптастыруға негізделген оқытуды ұйымдастырудың қандай амал-тәсілдері тиімді?
- Экстернат дегеніміз не?
III. Тренинг (10 минут)
Математикалық тапсырманы орындау және бірнеше шешу тәсілін ұсыну (мысалы, 3 × 14).
Әр топ өз пәні бойынша құзыреттілік тапсырма дайындайды. Топтар бір-бірінің жұмысын көрсетіп, «екі жұлдыз, бір ұсыныс» тәсілі арқылы бағалайды.
IV. Жұптық жұмыс (15 минут)
12 жылдық мектеп мұғалімдеріне арналған тапсырмалар: арнайы дайындалатын құзыреттілік, деңгейлік және кеңейтілген тапсырмаларды талдау, құзыреттілік тапсырма түрлеріне тоқталу.
V. Жеке жұмыс (10 минут)
Құзыреттілік тапсырмаларына қойылатын талаптарды нақтылау.
VI. Топтық тренинг (15 минут)
Бұл тәсілдерді, әсіресе, ақпараттық құзыреттілікті дамытудың тиімді жолы деп қарастыруға болады. Жұмыс барысында қатысушылар логикалық операцияларды қолданады: талдау, жинақтау, қорыту, ұқсастығы бойынша топтау, жүйелеу. Нәтижесінде ақпарат өңделіп, сыни тұрғыдан сараланып, дәлелді қорытынды жасалады.
Ақпараттық құзыреттілікті қалыптастыру үдерісінде 12 жылдық мектеп мұғалімінің интеллектуалдық қабілеттері де дамиды: талдау, салыстыру, жинақтау, өз ойын түйіндеу, дәлелдеу, жүйелеу.