Зергер - темір мен құнды металды және олардың қоспаларын көркемдеп өңдеуші
Шекімелеу әдісі: қаңылтырды көркемдеп өңдеудің көне дәстүрі
Қаңылтырды көркемдеп өңдеудің ең ежелгі түрлерінің бірі — шекімелеу. Ертеде ата-бабаларымыз бұл әдіспен үй жиһаздарын, зергерлік бұйымдарды, ыдыс-аяқты, қару-жарақты, белбеулерді, музыкалық аспаптарды және мал шаруашылығына арналған құралдарды әшекейлеген. Қысқасы, шекімелеу қазақтың тұрмыс-тіршілігінде кеңінен қолданылған.
Шекімелеудің жалпы барысы
- 1 Бұйымның пішіні мен мөлшеріне сай қаңылтырдан пластина кесіледі.
- 2 Бедер салынатын өрнек алдымен металдың бетіне сызып түсіріледі.
- 3 Қаңылтырдың астына жұмысты жұмсартатын резеңке төсеніш салынады.
- 4 Беткі қабат нүкте және сызық тәсілдерімен дәл әрі алуан түрлі болып келетін бедер арқылы өңделеді.
Құрал-саймандар және олардың қызметі
Қаңылтырдың бетін шекімелеу арнайы құрал-саймандардың көмегімен орындалады. Олардың негізгілері — әртүрлі пішіндегі шекігіштер мен балғалар. Құрал түріне қарай атқаратын қызметі де өзгереді: біреуі сызық айқындауға, енді бірі нүкте түсіруге немесе өрнекке көлем беруге ыңғайлы.
Ұста
Ағаш пен темір өңдейтін қолы епті адамды халық ұста деп атайды. Темір ұсталары әдетте арнайы шеберханада жұмыс істейді; ол ұстахана немесе дүкен деп те аталады.
Зергер
Білезік, жүзік, алқа, сырға сияқты әсем бұйымдарды жасайтын шебер — зергер. Зергер темірді де, қымбат металдарды да және олардың қоспаларын да көркемдеп өңдейді. Ұстаға қарағанда зергердің құрал-саймандары көбіне ықшам келеді.
Металды көркем өңдеудің биік үлгілері
Халық шеберлері темірді, күмісті, алтынды және олардың қоспаларын көркемдеп өңдеуді ерте кезден-ақ меңгерген. Кейін технологиясын жетілдіріп, айрықша сапалы дүниелер жасаған. Бұған Тайқазан, алтыннан бедерлеп жасалған Алтын адам, сондай-ақ тарихи-өлкетану мұражайларындағы зергерлік бұйымдар дәлел.
Болат темірден соғылған қару-жарақтар, темірден жасалған үй мүліктерін күміспен батырмалап өрнектеу, жұқа қаңылтырдың бетін бедерлеп көркемдеу — бәрі де ұқыпты еңбек пен жоғары шеберлікті талап ететін жұмыстар.
Зергерлік өнердегі нәзік тәсілдер
Зергерлік өнерде металдың өңін аша білу ерекше маңызды. Белгілі бір қалыпқа түсіру үшін соғу барысында күміс күңгірттеніп кететінін білген шеберлер оның бетін қайтадан бипазбен мұқият тегістеп, бастапқы жылтыр қалпына келтірген. Одан кейін майда нақыштарды шекімелеу арқылы өрнектеу күміске айрықша құлпырма рең берген.
Зергерлер күмістен жасалған бұйымдарға лағыл, сапфир, зүбіржат, гауһар, ақық сияқты асыл тастардан көз қондырып, сәнін арттырған. Сонымен бірге түрлі түсті шынылар мен басқа да рең беретін материалдар пайдаланылған.
Әшекейдің әлеуметтік және рухани мәні
Әшекейлер тек мерекелік салтанаттағы сән үшін ғана тағылмаған. Олар әдет-ғұрыппен, наным-сеніммен тығыз байланысты болғандықтан, әртүрлі әлеуметтік ортадағы адамдар шамасы келгенше мұндай бұйымдарды тұтынуға және тағуға ұмтылған.
Ұста мен зергерді халық көбіне ісмер деп атаған: бұл — қолөнерді кәсіп еткен, шеберлігімен танылған адамға берілетін құрметті атау.