Қазақша рефераттар

Ауаның құрамы және қасиеттерімен таныстыру

Сабақ туралы қысқаша ақпарат

Пәні
Дүниетану
Тақырыбы
Ауаның құрамы. Ауа қабығы (атмосфера)
Мақсаты
  • Ауаның құрамы мен қасиеттерін таныстыру.
  • Атмосфера ұғымын қалыптастыру.
  • Газ тәрізді заттар туралы білімді бекіту.
  • Сұрақ қоюға үйрету, қарым-қатынас мәдениетін дамыту.
  • Топпен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру.
Сабақтың түрі
Жаңа тақырыпты түсіндіру
Көрнекілік
Тәжірибелер, сұрақ-жауап, тест

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушыларды сабаққа дайындау, топқа бөлу, жұмыс ережелерін еске түсіру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Алдыңғы сабақтағы тақырыпты еске түсіру үшін сұрақтарға жауап беріледі:

  1. Табиғаттағы судың ластануы туралы айтып бер.
  2. Суға қандай зиянды қалдықтар түседі, олар ағзаларға қалай әсер етеді?
  3. «Арал қасіреті» дегенді қалай түсінесің?

III. Жаңа сабақ

1) Қызығушылықты ояту: «Көрінбейтін сиқыршы»

Жер бетінде көзге көрінбейтін бір «сиқыршы» бар. Онымен әрқайсымыз күн сайын кездесеміз. Сен оны көрмейсің, бірақ маңайыңда екенін сезесің.

Міне, ол есікті тарс жапты. Көшеде келе жатып жапырақтың жұлынып түсіп, жер бауырлап сырғып бара жатқанын көресің. Тіпті басын изеп, ырғалған шөптерді байқайсың.

Ол үнемі бізді қоршап тұрады. Онсыз өмір сүре алмаймыз. Ол не?

Жауабы: ауа

2) Мағынаны тану: ауа туралы негізгі ұғымдар

Ауа көзге көрінбейді, бірақ оның бар екенін күнделікті өмірде байқаймыз: сабын көпіршіктері ұшқанда, желпуішті желпігенде немесе жел соққанда ауаның қозғалысы сезіледі.

Ауа — физикалық дене. Физикалық дене заттардан тұрады. Ауа — әртүрлі газдардың қоспасы.

  • Қасиеттері

    Мөлдір, түссіз, иіссіз

  • Құрамы

    Азот, оттегі, көмірқышқыл газы және басқа газдар

Тірі ағзалар тыныс алғанда оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөледі.

3) Тәжірибе: ауаның сығылуы және серпімділігі

Тәжірибе 1: сытырлақ дорба

  1. Дорбаны үрлеп, ауаға толтырамыз.
  2. Аузын қолмен бекітіп, жайлап қысамыз.
  3. Бақылау: дорба бірден қысыла ма?

Қорытынды: ауа сығылады және серпімді.

Тәжірибе 2: шприц

  1. Шприцке ауа толтырамыз.
  2. Аузын саусақпен бекітеміз.
  3. Тұтқасын итереміз: итеруге бола ма?
  4. Саусағымызды жіберсек, не болады?

Қорытынды: ауа қысым түсіргенде сығылады, ал босатқанда кері серпіліп кеңейеді.

4) Атмосфера: «бесінші мұхит»

Жер шары көзге көрінбейтін мөлдір жабынмен — ауамен қапталған. Ауаның қозғалысы жел деп аталады.

Атмосфера — біздің ғаламшарымызды және бізді қоршап тұрған ауа қабаты. Жердің ауа қабығын кейде «бесінші мұхит» деп те атайды: адамдар, жануарлар, өсімдіктер сол «ауа мұхитының» түбінде өмір сүреді.

Егер Жер ауаны жоғалтса, онда Ай сияқты тіршіліксіз аспан денесіне айналар еді: жер бетінде мәңгі тыныштық пен бос кеңістік болар еді.

5) Ауаның құрамы: нақты сандар

Ғалымдар ауаның көптеген газдардың қоспасы екенін дәлелдеді. Қоспада ең көп кездесетін газ — азот.

Азот

78%

Оттегі

21%

Басқа газдар (соның ішінде CO₂)

~1%

Ескерту: Қалған ~1% құрамында көмірқышқыл газы және басқа сирек газдар болады.

6) Ауаның қасиеттері: дәлел арқылы түсіндіру

Мөлдір

Сыныптағы заттарды көре аламыз, ал дәптердің ар жағындағыны көрмейміз. Бұл — ауаның мөлдір екенін дәлелдейді: біз айналамыздағы заттарды ауаның «арасынан» көріп тұрмыз.

Түссіз

Өсімдіктер жасыл, парта көк болуы мүмкін, ал ауада түс болмайды — ол түссіз.

Иіссіз

Әртүрлі орындарда әртүрлі иіс сезіледі, себебі иісті заттардың бөлшектері ауамен араласады. Ал таза ауаның иісі жоқ.

Сығылады және серпіледі

Допты қысқанда бүйірі қабысады — ішіндегі ауа сығылады. Қолды жібергенде доп қалпына келеді: ауа серпіліп, кеңейеді.

Қыздырғанда ұлғаяды, салқындағанда қысылады

Бұл қасиетпен 3-сыныптан таныссыңдар: жылу артса — ауа кеңейеді, суыса — сығылады.

Жылуды баяу өткізеді

Қыста қар астындағы өсімдіктердің үсімей қалуының бір себебі — қар түйіршіктерінің арасында ауа көп. Қалың қар сабақтар мен тамырларды жылы көрпе сияқты жабады.

Күзде көптеген аңдар түлейді: олардың қысқы жүні қалың әрі үлпілдек болады. Қалың жүннің арасында ауа көп болғандықтан, суықтан жақсы қорғайды.

Қасқыр ұйықтар алдында тұмсығы мен аяқтарын жүнді құйрығымен жауып жатады. Сұр тышқандар қалың қар астындағы індерінде қыстайды. Кейбір құстар (құрлар, саңырау құрлар) қатты аязда қар астына кіріп кетеді.

Қорытынды: ауа жылуды баяу өткізеді.

IV. Топтастыру: «Неліктен?» сұрақтары

  1. Неліктен қыста үйлердің терезесіне екі қабат әйнек салынады?
  2. Неліктен ауа қоспаларға жатады? Оның қандай қасиеттерін білесің?
  3. «Ауа таза болсын» дегенді қалай түсінесің?

    Таза ауада оттегі жеткілікті, ал көмірқышқыл газы аз болуы керек. Біз тыныс алғанда оттегін жұтып, көмірқышқыл газын шығарамыз. Бір тәулікте адамға тыныс алу үшін шамамен 600 литр оттегі қажет. Ал өсімдіктер керісінше оттегін бөледі, сондықтан оларды планетамыздың өкпесі дейді. Орман ауасы ең таза болады, ал қалаларда ауа жиі ластанады.

  4. Неліктен қатты аязда құстар жүндерін қомпайтып отырады?

Сергіту сәті

Саусақпен мұрын қысайық,
Әншіге біраз ұқсайық.
Әрбір сөздің дыбысы,
Қандай екен ұғайық.

Талқылау: дыбыс неге дұрыс шықпады? Себебі ауа мұрын арқылы еркін өтпей, негізінен ауыз арқылы ғана шыққандықтан, дыбысталуы өзгерді.

V. Ой толғаныс: сабақты бекіту (тест)

1) Ауаның құрамына қандай заттар кіреді?

  • А) сутек, мыс, мырыш
  • Ә) оттегі, азот, көмірқышқыл газы
  • Б) хлор, фтор, йод

2) Дем алу үшін ауадағы қандай газ қажет?

  • А) азот
  • Ә) оттегі
  • Б) көмірқышқыл газы

3) Ауаның қандай қасиеттері бар?

  • А) мөлдір, түссіз, иіссіз; қыздырғанда ұлғаяды; салқындағанда қысылады; жылуды баяу өткізеді
  • Ә) аспан тәрізді көгілдір; дыбыстарды өткізеді; күн сәулесін өткізеді; иісі жоқ

4) Терезеге жылуды ұстау үшін екі қабат әйнек орнатады. Қандай қасиет пайдаланылады?

  • А) қыздырғанда ауа ұлғаяды
  • Ә) салқындағанда ауа қысылады
  • Б) ауа жылуды баяу өткізеді

5) Ауаны ластанудан қорғау үшін не істеу керек?

  • А) барлық фабрика, зауыттарды тоқтату; автокөлікті пайдалануға тыйым салу; Жерді бір үлкен қорыққа айналдыру
  • Ә) зауыт-фабрикаларға сүзгіш орнату; көлікті экологиялық қауіпсіз ету; қала мен оның маңына саябақтар, ормандар отырғызу

VI. Қорытынды, бағалау, үй тапсырмасы

Қорытындылау

Негізгі ұғымдарды қайталау: ауа, атмосфера, құрамы, қасиеттері.

Бағалау

Топтық жұмыс, тәжірибе қорытындысы және тест нәтижесі бойынша.

Үйге тапсырма

Ауаның қасиеттері мен атмосфера туралы қысқаша мазмұндама дайындау.