Тәрбиеші авторитеті
Сабақтастық ұғымы: мәні мен құрылымы
Сабақтастық, біріншіден, екі буын арасындағы ортақ мақсаттар мен міндеттерді, ортақ мазмұндық жүйені, баланы жүйелі түрде сатылы дамытуды және бір буыннан екінші буынға барынша сәтті өтуге бағыттауды білдіреді. Екіншіден, білім берудің әдістемелік жүйесіндегі әрбір компоненттің (мақсат, мазмұн, әдіс, құрал, ұйымдастыру формалары) үйлесімді болуын талап етеді.
Сабақтастық оқу барысында жаңа білімді бұрынғы біліммен байланыстыру, білім мен білік-дағдыларды қолдану және әрі қарай дамыту арқылы іске асады. Бұл — білімді кеңейту мен тереңдету ғана емес, сонымен бірге меңгерілгенді жаңа, жоғары деңгейде қайта пайымдау.
Ақпараттық-ағартушылық аспект
Мұғалімдер мен тәрбиешілердің оқу-тәрбие міндеттерімен өзара танысуы, балабақшаның ересек топтары мен мектептің 1-сыныбы бағдарламаларының мазмұнын бірлесіп зерттеуі.
- Біріккен педагогикалық кеңестерде мектепке дайындық мәселелерін талқылау
- Дәрістермен, тәжірибемен өзара алмасу
- Бағдарламалық талаптарды салыстыра талдау
Практикалық аспект
Бір жағынан, мұғалімдердің балабақшада болашақ оқушылармен алдын ала танысуы; екінші жағынан, тәрбиешілердің бұрынғы тәрбиеленушілердің мектептегі бейімделуін бақылап отыруы.
- Дайындық топтарына жүйелі қатысу және іс-әрекетін бақылау
- Диагностика нәтижелері мен мінездемелермен танысу
- Бейімделу барысын бірлесіп талдау
Қазіргі тәжірибедегі екі бағыт
Қазіргі оқу тәжірибесінде мектепке дейінгі және бастауыш білім арасындағы сабақтастықты жүзеге асыруда екі негізгі бағыт айқындалады.
1) Мектеп талаптарына «жеткізу» бағыты
Бұл тәсіл көбіне баланың даму қарқынын жеделдетуге және мектепке дейінгі мекемені мектептегі оқудың талаптары мен ерекшеліктеріне «бейімдеуге» сүйенеді.
2) Мектепке дейінгі негізді дамыту және жүйелеу бағыты
Бұл бағыт мектепке дейін қалыптасқан білім, білік және дағдыларды дамытуға сүйенеді. В. В. Давыдов атап көрсеткендей, бастауыш мектеп оларды жүйелейді және жалпылайды: оқуға, жазуға, санауға және басқа да оқу әрекеттеріне үйретеді.
Бұл тәсіл толыққанды әрі жан-жақты болуы үшін ойыннан оқуға өтудің психологиялық тетіктерін де ескергені маңызды.
Сабақтастыққа кедергі келтіретін факторлар
Сабақтастықтың жағымсыз жақтарын күшейтетін негізгі факторлардың бірі — 1-сынып бағдарламаларының күрделену үрдісі, альтернативті оқыту формалары мен жаңа педагогикалық технологияларды енгізу кезінде оқушыға шамадан тыс жоғары талап қою. Бұған қоса, кейбір арнайы мектептерде балаларды қатаң іріктеу тәжірибесі кездеседі.
Талаптардың жиі қойылатын мысалдары
- Оқып білу
- Санау операцияларын меңгеру
- Санның құрамын түсіну және басқа да бастапқы математикалық түсініктер
Мұндай талаптар ата-аналардың да балабақшаға қосымша сұраныс қоюына ықпал етіп, мектепке дейінгі кезеңнің табиғи даму логикасын бұрмалауы мүмкін.
Философиялық және әдіснамалық негіз
Сабақтастық философиялық тұрғыдан дамудың объективті заңдылығы ретінде қарастырылады: даму ескіні толық жоққа шығару арқылы емес, оны сақтай отырып әрі қарай дамыту арқылы үздіксіздікті қамтамасыз етеді. Диалектикалық «жоққа шығару» — ескіні жою (үзіліс) мен оң ықпал негізінде жаңаның пайда болуы (үздіксіздік) бірлігін білдіреді.
Педагогикалық әдебиетте сабақтастық оқытудың жүйелілік принципінің құрамдас бөлігі ретінде түсіндіріледі. Ол оқу-тәрбие үдерісінде мақсат пен міндеттердің, мазмұн мен әдістердің, құралдар мен ұйымдастыру формаларының арасындағы қажетті байланыстарды айқындайды.
Байланыс түрлері
- Мектепке дейінгі ұйым мен 1-сынып арасындағы сабақтастық
- Бастауыш және орта буындағы пәндерді оқытудағы сабақтастық
Нормативтік негіз
Сабақтастықты жүзеге асырудың бастауы білім стандарты, оқу бағдарламалары, оқулықтар, дидактикалық және оқу-әдістемелік құралдарда жоспарланған байланыстар жүйесінен туындайды. Бұл құжаттар тәжірибеде іске асатын қажетті сабақтастықтың объективті алғышарттарын белгілейді.
Мектепалды даярлық (5–6 жас): мақсаттар және ойынның рөлі
Мақсаттары
- Сезімдік тәжірибені байыту және жүйелеу
- Психикалық қасиеттерді дамыту
- Ойлау операцияларына даярлау
Негізгі әрекет
Ойын әрекеті. Дидактикалық ойындар нақты мақсатты көздейді, міндетті шешеді және баланың қызығушылығын оятып, белсенділігін арттырады.
Даму ерекшеліктері
- Іс-әрекетін басқаруға ұмтылу, өз бетінше жұмыс істеу
- Эмоциялық-жігерлік аймақтың қалыптасуы
- «Мен» феномені, тәрбиеші авторитеті
Дидактикалық ойын: оқу мазмұнын меңгертудің көпірі
Дидактикалық ойын бағдарламалық білім, білік, дағдыларды қалыптастыруға, бекітуге және тексеруге қызмет етеді. Ойын баланың ішкі уәжін күшейтіп, сабақты қабылдауды жеңілдетеді. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігі ойынға жақын болғандықтан, ойын түрлерін тиімді қолдану материалды ықыласпен тыңдауға және нәтижелі меңгеруге ықпал етеді.
Қолданылатын ойын түрлерінің үлгілері
Үш ойынға қысқаша сценарий
1) «Сиқырлы гүл»
Мақсаты: өз ойын жеткізуге және топ ішінде өзін таныстыруға баулу.
Мазмұны: балалар өздерін гүл өскіні ретінде елестетеді, қалаған гүлін таңдайды, әуен ырғағымен «гүлдің ашылуын» бейнелейді. Әр бала өзі туралы: кіммен, қай жерде «өскенін», өзін қалай сезінетінін, нені армандайтынын айтып береді.
2) «Аңдар мектебі»
Мақсаты: баланы қайырымдылыққа тәрбиелеу.
Мазмұны: «сиқырлы орманға саяхат» ұсынылады. Балалар көзін жұмып, «аңдар мектебін» елестетеді: қандай аңдар оқып жатыр, өздерін қандай аңға ұқсатады, немен шұғылданады — соны әңгімелейді. Кейін ұнаған аңын ермексаздан мүсіндейді немесе суретін салады.
3) «Суреттей біл»
Мақсаты: тіл байлығын жетілдіру және елестету қабілетін дамыту.
Мазмұны: бір баланың көзі байланып, алға шығады. Қалған балалар бір затты (мысалы, сарымсақ) көрсетіп, оны сөзбен сипаттайды: пішіні, дәмі, түсі, бөліктері. Көзі байланған бала заттың атын табады. Дұрыс болса, ойын басқа баламен жалғасады.
Мұғалімнің міндеттері мен әрекеттері (мектепалды даярлық)
Міндеттері
- Кезеңнің маңызын сақтау
- Баланы қоршаған ортамен қарым-қатынасқа даярлау
- Жеке тұлғалық және танымдық қасиеттерін дамыту
- Оқу еңбегін ұйымдастыруға дағдыландыру
- Оқуға қызығушылық қалыптастыру
- Ата-аналармен жүйелі әңгіме жүргізу
- Психологиялық зерттеу қорытындыларын оқу-тәрбие үдерісінде қолдану
Әрекеттері
- Әр балаға педагогикалық-психологиялық карта жүргізу
- Үдерісті сын тұрғысынан ойлау философиясы негізінде ұйымдастыру
- Бастауыш сынып мұғалімдерін сынып сағаттарына шақырып, таныстыру
- Бастауыш сыныптардың апталық жиындарына қатысу (2-жартыжылдықтан)
- Бастауыш буындағы іс-шараларға балаларды белсенді қатыстыру
- Сыныпқа және әр балаға педагогикалық мінездеме жазу
- Шығармашылық жұмыстарды жеке папкаларда жинақтау
- Мектептің бірыңғай тәртіп талаптарымен таныстырып, сақтауға үйрету
Базалық бастауыш білім (6–10 жас): мақсаттар және оқу әрекеті
Мақсаттары
- Білім алуға және оқу мазмұнына тұрақты қызығушылық тудыру
- Ғылыми білімді саналы игеруге негіз болатын ойлау түрлерін дамыту
Негізгі әрекет
Оқу әрекеті. Ойын элементтері біртіндеп оқу тапсырмаларына ұласып, оқу еңбегінің дағдылары қалыптасады.
Даму ерекшеліктері
- Рефлексия және іс-әрекетті ішкі жоспарлау
- Еріктік реттеу, өзін еркін сезіну
- Өзін оқу әрекетінің субъектісі ретінде сезіну, ұстаз авторитеті
Мұғалімнің міндеттері мен әрекеттері (бастауыш мектеп)
Міндеттері
- Даярлық сыныптағы даму деңгейі мен қабілеттеріне сүйену
- Жеткілікті қалыптаспаған қасиеттерді дамытуға бағытталған түзету жұмыстарын ұйымдастыру
- Ойын арқылы оқу әрекетін қалыптастырып, біртіндеп оқу әрекетіне көшу
- Психологиялық зерттеу қорытындыларын басшылыққа алу
- Ата-аналармен мақсатты байланыс жүргізу
Әрекеттері
- Даярлық сынып сабақтарына қатысып, балаларды сырттай бақылау
- 1-сыныпта ойын әрекетін басым қолдану, кейін оқу әрекетіне кезең-кезеңмен көшу
- Сабақты 1-ауысымның 2-сабағынан бастап, 35 минуттан жоспарлау
- Үзілістерді 10–20 минуттық қимылды ойындармен ұйымдастыру
- Педагогикалық-психологиялық картаны жалғастыру
- Бейімделуді тұрақты бақылап, қажет жағдайда мектеп психологына хабарлау
- Оқу-тәрбие үдерісін сын тұрғысынан ойлау әдіс-тәсілдері негізінде ұйымдастыру
- Бірыңғай тәртіп, орфографиялық және каллиграфиялық талаптарға үйрету
- Шығармашылық жұмыстарды жеке папкаларға жинақтауды жалғастыру
- Педагогикалық мінездемелерді зерттеп, толықтыру
Балабақша мен мектеп арасындағы байланысты күшейту
Балабақша мен мектептің байланысы тәрбиеленушілер мен оқушыларды бірізді дамыту қағидасымен құрылуы тиіс. Бұл үшін мектептің белгілі бір мектепке дейінгі ұйыммен тұрақты әріптестік орнатуы, тәрбиелік іс-шараларды бірлесіп өткізуі, 1-сыныпқа қабылдау кезінде балабақша тәрбиешілерінің пікірін ескеруі маңызды.
Іс-тәжірибелік қадамдар
- Мектеп туралы бейнематериалдар көрсету және таныстыру кездесулерін ұйымдастыру
- Ортақ мерекелік және тәрбиелік шараларды бірігіп өткізу
- Еңбек әрекеттерін (бірлескен жобалар, қарапайым қоғамдық пайдалы жұмыстар) бірге ұйымдастыру
- Оқу жылына дейін және оқу барысында жүйелі өзара сабаққа қатысу