Адамгершілік - ата мұра
Халқымыз қандай тәлімгер!
Бұл жинақта оқушылардың тәрбие, білім, білік және дағдыларын дамытуға негізделген, имандылық пен инабаттылықты, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған халықтың ұлағатты сөздері мен нақылдары топтастырылды.
Не береді?
- Білімнің қоғамдағы маңызы туралы түсінікті тереңдетеді.
- Ана тілін құрметтеуге, ұлттық құндылықты тануға баулиды.
- Ұлағатты сөз арқылы мінез бен мәдениетті қалыптастырады.
Кімге пайдалы?
Бұл құрал ата-аналарға және мұғалімдерге сауат ашу, ана тілі, қазақ тілі, дүниетану пәндерін оқытуда, сондай-ақ тәрбие жұмыстары барысында көмекші материал ретінде ұсынылады.
Жүсіп Баласағұнидің сөзі
Жер бетінде адам өмір өткізер,
Бар нәрсеңе білім қолды жеткізер,
Білімменен аспанға жол салынар.
Кіріспе
Бұл жинақ оқушылардың білім туралы ой-өрісін кеңейтуге, білімнің қоғамдағы маңызы мен пайдасын ұғындыруға, білім мен ғылым жаңалықтарымен таныстыруға арналған. Сонымен қатар ол оқушыларды ана тілін сүюге, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға, бабалардан қалған ұлағатты ғибрат сөздерді түсініп, одан үлгі-өнеге алуға баулиды.
Тәрбие — ананың ақ сүті мен әлдиінен, атаның қасиетті сөздерінен бастау алады. Үлкенді сыйлау, тыңдау, сөзін жадыда сақтау және құрметтеу — ұрпаққа ортақ парыз.
Назар аударатын тұс
«Сегіз қырлы, бір сырлы» адамның бір қыры — оның білімі. Білімді адам жақсы мен жаманды айыра біледі.
Халық тағылымы – тәрбие бастауы
Сабақтың өзегі — білімнің адам өміріндегі маңызын ұғындыру, білім мен ғылымға құштарлықты ояту, ұлттық педагогика арқылы ізгілікке тәрбиелеу.
Білімділік
Білімнің қоғамдағы маңызы мен пайдасын түсіндіру, білім мен ғылым жаңалықтарын таныстыру.
Дамытушылық
Ана тілін сүюге баулу, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру, ғибрат сөздің мәнін ашу.
Тәрбиелік
Ұлттық педагогика негізінде тәрбиелеу, үлкенді қадірлеу мәдениетін орнықтыру.
Аталы сөз — білімге бастар жол
Нақыл
Білімдіден шыққан сөз,
Талаптыға болсын кез.
Қоғамдық ұстаным
Білім алу — ортақ міндет. Қолжетімді оқу мен үздіксіз даму — әр азаматтың жауапкершілігі.
Оқушылар айтқан аталы сөздер
Ашу деген — ағын су,
Алдын ашсаң арқырар.
Ақыл деген — дария,
Алдын тоссаң тоқырар.
Атадан жақсы ұл туса,
Елінің туы болады.
Атадан жаман ұл туса,
Көшінің соңы болады.
Кісімен бірге туыспау керек,
Туысқаннан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған бәле табады,
Жол қуған олжа табады.
Шешендіктен не пайда — артында сөзі қалмаса.
Батырлықтан не пайда — халқына қайраны болмаса.
Суалмайтын суат жоқ,
Тартылмайтын бұлақ жоқ.
Құйрығы суда тұрса да,
Уақыты жеткенде құрғайтын қуат жоқ.
Біліммен қаруланған қор болмайды
Заң мен жауапкершілік
Білім жүйесін жетілдіру, дарындылықты қолдау, біліктілікті арттыру және өзін-өзі дамыту — қоғамның тұрақты дамуына қызмет етеді. Әрбір азаматтың заңды біліп жүруі — парыз.
Абайдың білім туралы ойлары
Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеڍіз.
Ондай болмақ қайда деп,
Айтпа, ғылым сүйсеңіз.
Артық білім кітапта,
Ерінбей оқып көруге.
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар, қалан.
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Тартыс: Байлық, Бақыт және Ақыл
Ертеде Байлық, Бақыт және Ақыл үшеуі бас қосып, адам баласына тигізген пайдасы туралы таласады. Байлық — тұрмыстың молшылығын, Бақыт — атақ пен даңқты, ал Ақыл — өмірдің тірегі екенін айтады. Ақыры олар Данышпанға жүгінеді.
Данышпанның түйіні: Өмірдің өзі — сабақ. Байлық — бір жұттық, Бақыт — баянсыз. Ал Ақылдың тірегі — еңбек пен білім. Еңбек етіп, білімге сүйенген адам байлыққа да, бақытқа да қол жеткізе алады.
Сұрақ-жауап арқылы ой түю
Жерден ауыр, судан терең не?
Жерден ауыр — ақыл мен білім.
Судан терең — оқу мен ғылым.
Оттан ыстық, көктен биік не?
Оттан ыстық — адам өмірі.
Көктен биік — тәкаппардың көңілі.
Дүниеде не тәтті, не жұмсақ, не қатты?
Ананың сүті — тәтті.
Ананың алақаны — жұмсақ.
Әкенің жүрегі — қатты.
Не қымбат?
Алтын ұяң — Отан қымбат.
Құт-береке — атаң қымбат.
Аймалайтын анаң қымбат.
Асқар тауың — әкең қымбат.
Бәрінен де ұят пен ар қымбат.
Қорытынды түйін: Үлкенді сыйлау, тілге құрмет, ұлағатты сөзге тоқтау — ұлт тәрбиесінің өзегі.
Мақал — сөз көркі
Халық даналығы: мақал-мәтелдер
Мақал-мәтел — тәрбиенің қысқа да нұсқа кілті. Ол ұлттың өмірлік тәжірибесін, мінез-құлық өлшемін, қоғамдық жауапкершілік пен адамдық қағиданы ұрпақ санасына сіңіреді.
Тәрбие — тілден басталады.
Адам ақылымен сымбатты, ұрпағымен қымбатты.
Ұлы бар үйде қуат бар, қызы бар үйде шуақ бар.
Балалы үйдің еңсесі биік.
Балаңа басқұр қалдырғанша, тозбас дәстүр қалдыр.
Көпке пайдаң тисе, төбең көкке тиер.
Қисық ағашты тез түзейді, қисық адамды ел түзейді.
Дұрыс қанаттанған түзу ұшар.
Азаматтың қасиеті — ерлігінде, елдің қасиеті — бірлігінде.
Адамгершілік – ата мұра
Тәрбие ортақ жауапкершілік
Қазақ халқы ата-әже өнегесі мен тәрбиесіне ерекше мән берген. Баланы тек отбасы ғана емес, тұтас ауыл болып тәрбиелеген. «Қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас бол; ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол» деген сөз — ұрпақ тәрбиесінің қоғамдық сипатын білдіреді.
Әдеп — күнделікті дағды
- Үлкеннің алдын кесіп өтпе.
- Үлкенге сәлемдес.
- Аттылының алдын кеспе.
- Бос шелекпен өтпе (жол кеспеуге баулу).
Тәрбиелік қағидалар мен нақылдар
Бірің — бас, бірің — қол.
Таптырмас байлық — татулық.
Мейірімділікті анадан үйрен, әдептілікті данадан үйрен.
Жігіттің күшін сұрама, тындырған ісін сұра.
Жастықта жиған білімің, қарттықта жұмсар мүлкің.
Білім — қонақ, ақыл — қожа.
Жақсы сөз — жарым ырыс.
Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
Отанды сүю — отбасынан басталады.
Маржан сөздер
Кейбір сөздер уақыт өткен сайын ескірмейді; керісінше, мәні тереңдеп, буыннан-буынға рухани тірек болады.
Өз елім — өлең төсегім.
Ел іші — алтын бесік.
Алтау ала болса, ауыздағы кетеді; төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
Күн ортақ, Ай ортақ. Жақсы ортақ, жаман — өз үйіне өзі қонақ.
Еңбегің қандай қатты болса, жемісі сондай тәтті болады.
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
Сыйға — сый, сыраға — бал.
Жаным десе — жан семірер.
Қорытынды
Қазақ баласын еңбекке баулып, төзімділік, ептілік, шеберлік, шыншылдық, ар-ұят, әдеп, үлкенді сыйлау секілді қасиеттерді отбасылық қарым-қатынаста ұрпақ зердесіне сіңіре білген. Ұлттық тәрбие — ананың сүті мен әлдиінен, ана тілінен бастау алады.
Ана тілін терең түсінген жас ұлттың салт-санасын, дәстүрін, мінезін және рухани болмысын бойына сіңіреді. Дәстүрді құрметтеген адам адамгершілік қасиетті әрдайым биік ұстайды.
Қорытынды ой
Білімділік пен ізгілік, имандылық пен адамгершілік — ұрпақ бойындағы ең қымбат қазына. Оны қалыптастырудың жолы — еңбек, оқу және халық даналығына сүйену.
Әдебиеттер
- «Балдырған» журналдары, 2006–2008 жж.
- «Ұлан» газеттері, 2001–2002 жж.
- «Мақал-мәтелдер» кітабы. Алматы, 1989.