Қастарына Тәкежан келіп
Жаздың аптабы және балалықтың еркіндігі
Ақ күннің аптабында Күн түске жетпей-ақ Бақанас бойы қайнап, шыжып кететін. Абай, Оспан, Смағұл және өзге балалар Бақанас суына түсіп, шомылып жүретін.
Сол күні қастарына Тәкежан келіп: «Жәнібек өзенінің бойында бүлдірген пісіпті. Жүріңдер, барып теріп қайтайық», — дейді. Балалар ат ерттеп, жолға шығады. Айтқанындай, ол жақта бүлдірген мол екен.
Қаралы көш және жүрекке түскен үн
Бір уақытта көш дүбірі естіледі. Қараса, Бөжей ауылының көші екен. Көш басында бір топ қыз ат үстінде келеді. Қарсы алдынан ауыл не көпшілік ұшыраса, олар дауыстап жоқтау айтып өтетін.
Сол сәтте қыздар Абайларды көріп, жоқтауды үдете айта жөнеледі. Абай олардың арасынан Сүйіндіктің Қантжаннан туған қызы — Тоғжанды көреді.
Көктемде бір шаруамен Сүйіндік ауылына барған Абайдың жүрегінде ерекше бір сезім оянған еді. Содан бері Тоғжанды көргені — осы. Бірақ дәл қазір оның ойын басқан нәрсе — жоқтаудың қаралы үні. Ол өзі аңғармай, көз жасына ерік береді.
Кеш түсе балалар үйге қайтады. Ертеңінде Құнанбай Бөжей ауылының жақын маңда екенін естіп, елдің ірілерімен бірге көңіл айтуға (жоқтауға) барады. Барғандар — елу қаралы еркек, отыз-қырықтай әйел. Араларында Абай, Тәкежан, Оспан секілді балалар да бар.
Күзгі тірлік: қыстауға қам және шиеленіскен дау
Күз келіп, жұрт пішен шауып, қыстауға қамдана бастайды. Сол тұста Қызылшоқыдағы Құлыншақ ауылына қарай жаңбырдан ықтай Майбасар, Құдайберді, жорға Жұмабай және атшабар Жұмағұл шапқылап жетеді.
Дау неден туды?
Құдайберді Құлыншақтың бір жорға атына қызығып, сұратуға атшабар жіберген еді. Бірақ Құлыншақтың «бес қасқасы» атшабарды сабап қайтарыпты. Осы қорлыққа намыстанған Майбасардың ашуы өршиді.
Ол кезде «бес қасқаның» төртеуі — Мұңсызбай, Садырбай, Наданбай және Тұрсынбай — үйде болады. Ал Манас атқа мініп, Қарауыл жаққа кеткен екен. Үй ішіндегі сөз таласы күшейген шақта Пұшарбай мен Манас бастаған он шақты жігіт асыға кіріп келеді де, төртеуін де аяусыз сабап, қуып жібереді.
Осыдан кейін Құлыншақ ауылы, яғни Торғай руы, Қарауылдың ар жағына қарай көшіп кетеді.
Қақтығысқа ұласқан кек
Бұл хабар Құнанбайға жетісімен, жүз елу шамалы жігіт атқа мінеді. Жол-жөнекей алдынан шыққан көштің кімдікі екенін аңғармай, шаба жөнеледі. Көшті ұстап, бұрып әкетпек болғанда ғана оның Бөжейдің қаралы көші екенін танып, аттарын кері бұрады.
Артта қалған Бөжейдің бәйбішесі мен қыздары шырқырап, соңдарынан талай қарғыс айтады. Осылайша бұрыннан қас екі жақ бір-біріне қарсы қалың қол жинай түседі.
Мұсақұлдағы жиын
Байдалы мен Байсал бастаған Жігітек, Көтібақ, Торғай және Бөкенші адамдары Мұсақұл деген жерде бас қосады.
Жидебайдағы қарсы топ
Құнанбай Тоғалақ, Әнет және Бәкеннен адам тартып, Жидебайда жинала бастайды.
Мұсақұл мен Жидебай арасы — үш-ақ шақырым. Үш күн бойы аяусыз шайқас жүреді. Нәтижесінде Құнанбай да айқын жеңіске жете алмайды, Жігітек жігіттері де үстемдік орната алмайды.
Арыз, ұлық, және құжаттың жанып кеткен ізі
Осыдан кейін Байдалы Түсіптің қоржынына мол ақша салып, Қарқаралыға жібереді. Он шақты күн өткен соң Тобықты ішіне, тура Құнанбай ауылына Қарқаралыдан он бес қазақ-орыс келіп түседі. Әскердің басында Чернов деген шенеунік болады.
Ұлық үш күн бойы екі жақтың арызын тыңдап, ертеңіне Құнанбайды ертіп әкетпек болады. Байдалы артынан қайта арыз жібермеуге келісіп, өз қалағанындай Құнанбайдың он бес қыстауын тартып алады.
Құнанбай Қарқаралыға кеткен соң, ел іші біршама тынышталады. Күздің соңы қысқа ұласып, анда-санда Құнанбайдан хабар да келіп тұрады: Қарқаралыға бара салысымен ол аға сұлтандықтан түсіпті. Оның орнына әуелі сайланып, кейін түсіп қалған Бөкей төренің тұқымы — Құсбек отырған екен.
Құнанбай ісін оңтайластыру үшін Черновқа талай пара ұстатады. Бірақ атысты істердің қағаздары Омбыға кетіп қалғандықтан, өзі Омбыға баруға мәжбүр болады.
Омбыдағы айла
Құнанбай қасына сенімді жігіт Мырзаханды ертіп, Майырдың пәтеріне барады. Арыз қағаздары сол Майырдың қолында екен. Құнанбай оны коньякпен әбден алдаусыратып отырғанда, Мырзахан арыздардың бәрін отқа жағып жібереді.
Сөйтіп Омбыдағы кеңседе нақты айғақ қалмай, Құнанбайды он шақты күн қысқа-қысқа тергеп, ақырында айыпсыз деп танып, еліне қайтарады.
Құнанбай Қарқаралыдағы ұлықтармен қайта табысып, көктемге дейін сонда кідіріп қалады. Көктемде елге қайтып, Майбасардың орнына старшын болып сайланады.
Абайдың қысы: күй, өлең және сағыныш
Абай қыс бойы Ғабитхан мен Тәкежанға ілесіп, домбыра тартуды үйренеді. Домбырамен қоса, Тоғжанға арнап шығарған өлеңдерін айтып жүретін.
Көктем туа Тоғжанды қатты сағынады. Саятшылықта жүргенде Тоғжан ауылынан Ербол деген таныс жігітке жолығып, ол Абайға барынша көмектеседі: екеуінің кездесуін ұйымдастырады.
Таңға дейінгі сыр
Абайдың алаулаған сезімі Тоғжанмен кездескенде тіпті тереңдеп, жанын жадыратады. Екеуі таң атқанша әңгімелесіп, махаббатқа бөленіп отырады. Бұл — Абай өміріндегі ең қуанышты сәттердің бірі еді.
Таң ата Абай Ерболмен ризашылықпен қоштасып, Қарауыл өзенін жағалай жүріп кетеді.
Оралған әке және ауыр шешім
Көктемнің жылы күндері қайта шуақ шашқанда, Құнанбай ауылға оралады. Қалың ел оны қуанышпен қарсы алып, мал сойып, үлкен дастархан жаяды.
Құнанбай үйге кіріп, ендігі ғұмырын бала сүйіп, ұрпақ өрбітумен өткізгісі келетінін айтады. Сонымен қатар екі ұлы — Тәкежан мен Абайды үйлендіретін уақыт жеткенін білдіреді.
Алғашында Абай қуанғандай болғанымен, атастырғаны Ділдә екенін естігенде, іші қатты құлазиды. Сол сәтте Тоғжан есіне түсіп, өзіне бір күнә арқалап тұрғандай сезінеді. Бірнеше күн бойы оңаша қалып, ауыр ойға батып жүреді.