Тәрбиенің мақсат - міндеттері
Тәрбие теориясы: қазіргі қоғамдағы тәрбиенің мақсаты мен міндеттері
Бұл мәтінде тәрбие теориясының өзекті мәселелері: тәрбиенің әлеуметтік құбылыс ретіндегі табиғаты, тәрбиенің мақсаты мен міндеттері, тәрбие процесінің мәні, оның заңдылықтары мен принциптері, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеу мен қайта тәрбиелеу жолдары жүйелі түрде қарастырылады.
Жоспар
- Тәрбие — әлеуметтік құбылыс.
- Педагогика классиктерінің тәрбие мақсаты жөніндегі пікірлері.
- Тәрбиенің мақсат-міндеттері.
- Тәрбие процесінің мәні.
- Тәрбиенің заңдылықтары мен принциптері.
- Өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу.
1) Тәрбие — әлеуметтік құбылыс
Тәрбие — қоғамның негізгі қызметтерінің бірі. Ол жеке адамды мақсатты әрі жүйелі қалыптастыру процесі ретінде аға ұрпақтың өмірлік тәжірибесін кейінгі буынға меңгертіп, олардың сана-сезімін, жағымды мінез-құлқын және қоғамдық қатынастардағы мәдениетін дамытады.
Тәжірибе сабақтастығы
Ересек буын тарихи-әлеуметтік өмірде жинақталған білім мен тәжірибені тәрбие арқылы жас буынға жеткізеді.
Қоғамдық маңыз
Тәрбие еңбекке қабілетті, іскер азаматтарды даярлауға бағытталады, өйткені басты өндіруші күш — тұлға.
Адам қоғамдағы күрделі қатынастарға біртіндеп араласа отырып, қалыптасқан идеяларды, саяси және моральдық көзқарастарды, сенімдерді және өмір сүру нормаларын меңгереді. Педагогика оқыту мен тәрбиелеу тәжірибесін қорытып, даму үшін қажетті жағдайларды айқындайды. Сондықтан тәрбие — қоғамның тарихи, әлеуметтік-экономикалық жағдайларынан туындайтын объективті процесс.
Тәрбие барысында бала табиғи және әлеуметтік ортаның мүмкіндіктерін дұрыс пайдаланып, өз дамуына қажетті жағдайларды қалыптастыруға үйренеді.
2) Тәрбие мақсаты туралы түсінік және классиктердің көзқарастары
Мақсат — белгілі бір нәтижеге ұмтылу және соған жетуге бағытталған әрекет. Осы тұрғыдан алғанда тәрбие мақсаты — жастарды өмірге дайындау үшін жүргізілетін тәрбиелік жұмыстың нәтижесін алдын ала болжау және соған жүйелі түрде жету.
Мақсаттың қоғаммен байланысы
Тәрбиенің мақсаты мен жүйесі мемлекеттің саясатына және экономикасына тәуелді. Тәрбие мен қоғам бірге пайда болып, бірге дамиды: тәрбие болмаса, қоғамның ілгері дамуы тежеледі.
- Алғашқы қауымда ересектер балаларды еңбекке дағдыландырып, әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді үйретті.
- Таптық қоғамда тәрбие мақсаты үстем топ мүддесіне бағындырылды.
- Әр мемлекетте білім беру мен тәрбиені ұйымдастырудың нақты әдістері қарастырылады.
К.Д. Ушинский
Мақсатсыз тәрбиешіні К.Д. Ушинский құрылыс материалын үйіп қойып, не салатынын білмейтін сәулетшімен салыстырады. Тәрбиеші қандай адамды қалыптастыратынын анық білуі, білім мен дағдыны, тәрбиелік сезімдерді жоспарлы түрде ұйымдастыруы қажет.
Я.А. Коменский
Коменский тәрбие мақсаты адамның қоғамдағы орнымен анықталуы тиіс деп есептеді. Ол тәрбиені адамды қалыптастыратын және жетілдіретін үйлесімді процесс деп қарастырып, негізгі құрамдастарын атап өтті:
- Ғылыми білім: адамға әлем туралы білім беру.
- Адамгершілік: өзін және әрекетін меңгеру.
- Діни тәрбие: құндылықтарға сыйыну, сенім мәдениеті.
- Дене тәрбиесі: тән саулығын нығайту.
И.Г. Песталоцци, А. Дистервег, П.П. Блонский
- Песталоцци: бастауыш білім, еңбек, ақыл-ой және дене тәрбиесі арқылы жан-жақты, үйлесімді дамыту.
- Дистервег: саналы, адамзатты және өз халқын сүйетін азамат тәрбиелеу.
- Блонский: ұлттық және жалпыадамзаттық мәдениетті меңгерту, тұлғаның идеалдарын қалыптастыру.
А.С. Макаренко және В.А. Сухомлинский
А.С. Макаренко тәрбиенің мемлекеттік міндеттермен байланысын атап көрсетіп, педагогикалық жұмыстың нәтижесін бақылауға болатындығын айтты. Ол тәрбиенің негізгі мақсаты ретінде баланы жан-жақты дамыту идеясын қолдады. Бұл идеяны В.А. Сухомлинский жүйелі тәжірибеде іске асырды.
Қазақ педагогикалық ойы
Әл-Фараби: «Адамға ең әуелі білім емес, тәрбие берілуі керек. Онсыз берілген білім — адамзаттың қас жауы».
Ы. Алтынсарин: еңбектің адамгершілік мәнін, мағыналы еңбектің тұлғаны биіктететінін ерекше көрсетті.
Абай: талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым сияқты қасиеттерді қалыптастырып, өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, ысырапшылдықты жоюға шақырды.
М. Жұмабаев: тәрбиенің нәтижесін ақыл, эстетикалық сезім, сөз мәдениеті мен рухани толғаныс бірлігі арқылы сипаттады.
Қазақстандағы қазіргі мақсат бағдарлары
Дәстүрлі педагогикада негізгі мақсат ретінде «жан-жақты үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыру» идеясы орнықты. Қазақстан Республикасындағы тәрбие тұжырымдамалары халықаралық адам құқықтары нормаларымен үйлеседі және елдің егемендігін нығайтатын, қазақстандық патриотизмді қалыптастыратын, экономикалық және әлеуметтік жауапкершілігі жоғары азамат тәрбиелеуге бағытталады.
3) Тәрбиенің негізгі міндеттері
Дүниетаным қалыптастыру
Дүниетаным — адамның табиғат, қоғам, қарым-қатынас және іс-әрекет бағыттары туралы көзқарастарының жүйесі. Ғылыми дүниетаным дүниенің даму заңдылықтарын тануға сүйенеді.
Ақыл-ой тәрбиесі
- Табиғат пен қоғам туралы ғылыми біліммен қаруландыру.
- Ойлау операцияларын дамыту: талдау, синтез, салыстыру, жинақтау, саралау.
- Танымдық іскерліктерді қалыптастыру: бақылау, жазып алу, өзін-өзі бақылау.
Адамгершілік тәрбиесі
- Гуманизм, адалдық, батылдық, төзімділік қасиеттерін қалыптастыру.
- Сүйіспеншілік, құрмет, қайырымдылық сезімін дамыту.
- Өз міндетіне және өзгенің мүддесіне жауапкершілікпен қарауға үйрету.
- Отансүйгіштікке, ұлттар достығын құрметтеуге тәрбиелеу.
Еңбек тәрбиесі
- Іскерлікке және еңбек дағдысына үйрету.
- Еңбек түрлерімен таныстырып, мамандық таңдауға бағдарлау.
- Озық еңбек дәстүріне тәрбиелеу.
Эстетикалық тәрбие
- Өнер арқылы (кескіндеме, графика, мүсін, әдебиет, музыка, театр, кино) талғамды дамыту.
- Сұлулық туралы ұғымды қалыптастыру және эстетикалық құралдарды қолдануға дағдыландыру.
- Әсемдікке үлес қосуға тәрбиелеу.
Дене тәрбиесі
Оқушылардың ағзасын дамыту, еңбекке және Отан қорғауға даярлау, төзімділік, батылдық, ептілік және іскерлік қасиеттерін қалыптастыру.
4) Тәрбие процесінің мәні
Тәрбие процесінің мәні — баланың ұжыммен және қоғаммен қатынастарының жүйесін құру, тәрбиелік ықпалдардың нәтижесін талдау, жоспарлау және реттеу арқылы тұлғаның дамуын ұйымдастыру.
Негізгі басқарушылық әрекеттер
- Тәрбие процесінің жобасын құру және жүзеге асыру.
- Тәрбиелік ықпалдарды үйлестіру, қажет болғанда түзету енгізу.
- Қорытындылау, есепке алу және бақылау.
Сыртқы қарама-қайшылықтар
- Қоғамдық ережелер мен адамдардың нақты мінез-құлқы арасындағы сәйкессіздік.
- Мұғалім талабы мен оқушы әрекетінің арақатынасы.
Ішкі қарама-қайшылықтар
- Тәрбиешінің талабы мен тәрбиеленушінің мүмкіндігінің арақатынасы.
- Қажеттіліктер мен оларды қанағаттандыру тәсілдерінің арақатынасы.
Тәрбие диалектикасы сыртқы ықпалдың адамның санасына өтіп, іс-әрекет барысында көрініс табуымен сипатталады. Тұлғаның қоғамдық мәні әлеуметтік жағдайлар ықпалымен қалыптасады.
5) Тәрбиенің заңдылықтары мен принциптері
Тәрбиенің негізгі заңдылықтары
Заңдылықтар — педагогикалық құбылыстар мен үрдістер арасындағы тұрақты байланыстар.
- Қоғамдық шарттылық: тәрбие әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен, демократиялық принциптердің іске асуымен және адам құқықтарын қорғау талаптарымен тығыз байланысты. Халықаралық құжаттар (Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, Бала құқықтары туралы конвенция) тәрбие мұраттарына жаңа бағдар береді.
- Оқыту сапасымен байланыс: оқыту — тұлғаны қалыптастыру құралы; мазмұн, түр, әдістер тәрбиеленушінің даму деңгейіне сай іріктеледі.
- Тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеудің бірлігі: белсенділік тұлғалық дамудың өзегі; қарым-қатынас, таным және өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі өзара толықтырады.
- Ұжым мен тұлғаның өзара байланысы: ұжым әр адамның шығармашылық өсуіне жағдай жасап, жауапкершілік пен өзара тәуелді қатынастарды қалыптастырады.
Тәрбиенің негізгі принциптері
Принцип — іс-әрекетте басшылыққа алынатын негізгі ереже. Қазіргі талаптарға сай тәрбие жүйесін айқындайтын жетекші қағидалар төмендегідей:
- Идеялылық пен мақсаттылық: дені сау, ұлттық сана-сезімі оянған, мәдениетті, парасатты, ар-ожданды, еңбекқор әрі іскер тұлға тәрбиелеу.
- Іс-әрекет және қарым-қатынас арқылы тәрбиелеу: сенімге, қайырымдылыққа, сыйластыққа негізделген қатынас қалыптастырып, психологиялық жағымды ахуал орнату.
- Талап пен құрметтің бірлігі: баланың күшті және әлсіз тұстарын ескере отырып, өсуіне жағдай жасау; талап қою арқылы сенім білдіру.
- Жүйелілік, тізбектестік, үздіксіздік: талаптар мен ықпалдардың бірлігі, сабақтастығы нәтиженің кепілі.
- Жас және жеке ерекшелікті есепке алу: денсаулық, қабылдау, жауап беру ерекшеліктеріне сай әдістерді дер кезінде түзету.
- Ұжымда және ұжым арқылы тәрбиелеу: бірлескен істер жауапкершілікті қатынастарды дамытып, әлеуметтік тәжірибе жинақтайды.
- Мектеп–отбасы–қоғам бірлігі: педагогикалық ықпал кешенді болғанда ғана тұлға сапалары толық қалыптасады.
Бала — педагогикалық қамқорлықтың ең жоғары құндылығы. Баланы тең тұлға ретінде құрметтеу, еркін пікір айтуына мүмкіндік беру және сенім білдіру оның ішкі әлеуетін ашады.
6) Өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу
Өзін-өзі тәрбиелеу көбіне адамның өз бойындағы ұнамсыз қасиеттерді сезініп, олармен күресуден басталады. Бірі — берекесіздіктен, бірі — дөрекіліктен, енді бірі — тұйықтық пен ұялшақтықтан арылғысы келеді. Мұнда мақсат қою, күш-жігер жұмсау, өзін-өзі бақылау және өз ісіне талдау жасау негізгі тіректер болып саналады.
Өзін-өзі тәрбиелеудің негізгі әдістері
- Жеке міндеттеме: белгілі мерзімге міндет алып, орындалуын қадағалау (мысалы, үй тапсырмасын тұрақты орындау, ұқыпты жазу).
- Өзіндік есеп беру: қоғамдық жұмыс нәтижесіне жауап беру, тәжірибе алмасу.
- Өз іс-қылығын талдау: қылық себебін түсініп, түзету жолын белгілеу.
- Өзін-өзі бақылау: күнделік жүргізу арқылы жағымды әдеттерді нығайту.
- Өзіне баға беру: мінез-құлықтағы кемшіліктерді байқап, жоюға бағытталу.
К.Д. Ушинский ұсынған өзін-өзі тәрбиелеу ережелері
- Сабырлылықты сақтау (ең болмаса сыртқы сабырлылық).
- Турашылдық.
- Ойлы әрекет.
- Шешімділік.
- Қажет болмаса, өзің туралы артық сөз айтпау.
- Бос уақытты санасыз өткізбеу.
- Кездейсоқ іске ұрынудан сақ болу.
- Тек қажет және мәнді іспен айналысу.
- Бітірген ісіңе мақтанбау.
- Өзіңе есеп беруді әдетке айналдыру.
- Жеке жазбаларды орынсыз жария етпеу.
Бұл ережелерді толықтыруға болады: адам көбіне биік мақсат қойып, өзін жетілдіру жолын өз бетінше іздейді. Ішкі ынта мен табандылық білімге қажеттілікті арттырып, мақсатқа жетуге жетелейді.
Табандылықтың үлгісі: Демосфен тәжірибесі
Тарихта өзін-өзі тәрбиелеудің жарқын мысалдары бар. Демосфен шешен болуды армандап, алғашқы сөзінде сәтсіздікке ұшырайды: дауысы әлсіз, сөзі үйлеспей, тілі күрмеліп қалады. Бірақ ол мойымай, елден оңаша теңіз жағасында жаттығып, дауылды күндері толқын даусымен жарыса қатты сөйлеп машықтанған. Тіл кемшілігін түзету үшін тілінің астына малта тас салып сөйлеуді әдетке айналдырған. Осы табандылық оны әлемге әйгілі шешен деңгейіне көтерді.
Өзін-өзі сендіру және өзін-өзі сынау
Өзін-өзі сендіру: адам өзіне нақты уәде беріп, оны жүйелі қайталау арқылы мінез-құлқын түзетеді (мысалы: «Мен енді темекі шекпеймін»).
Өзін-өзі сынау: орынсыз әрекеті үшін өзін қатаң бағалап, оның мәдениетсіздік екенін түсініп, қайталамауға бекіну.
Өзін-өзі тәрбиелеу дағдысы бірден қалыптаспайды. Оқушыларға бағдарлама құруға, өзін талдауға, нәтижені бағалауға жүйелі педагогикалық қолдау қажет.
Қорытынды
Тәрбие — қоғамның дамуымен тығыз байланысқан, тұлғаны мақсатты түрде қалыптастыратын күрделі әлеуметтік-педагогикалық процесс. Оның айқын мақсаты мен нақты міндеттері болғанда ғана тәрбие жұмысы жүйелі іске асып, ұжым, отбасы және мектеп күштері үйлескен жағдайда нәтижелі болады. Ал өзін-өзі тәрбиелеу тұлғаның ішкі әлеуетін ашып, жауапкершілік пен табандылықты күшейтетін шешуші ресурсқа айналады.