Қырқынан шығару
Мақсаты
- Қазақ халқының қанына сіңген ізгі адамгершілік қасиеттерінің салт-дәстүрлермен сабақтастығын түсіндіру; кейбір халық әндері мен мақал-мәтелдерді үйрету.
- Имандылық, инабаттылық, ізеттілік сияқты қасиеттерді қалыптастыру.
Тақырып өзегі
«Дұшпанға қатал, досқа адал — халық»
Бұл ой — халықтық тәрбиенің адамгершілік өлшемдерін бір-ақ ауыз сөзбен түйіндейтін бағдар.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Сәлемдесу.
II. Жұмбақ шешу
Ой қозғау, тақырыпқа жетелеу.
III. Бесікке қатысты сұрақтар
Түсініктерді нақтылау.
IV. Дәстүрлер туралы әңгіме
Тәрбиелік мәнін ашу.
V. Оқушы презентациялары
Шілдехана, бесік той, ат қою.
VI. Жаңа тақырып
Қырқынан шығару (көрініс).
VII. Қорытынды
Мақал-мәтелдерді толықтыру, аудару.
VIII. Ән айту
«Қазағымның дәстүрлері».
Қызығушылықты ояту: жұмбақ
«Сәбиге сәнді үй, анаға ән-күй»
Жауабы: бесік.
Ой қозғау сұрақтары
- Бесік деген не?
- Бесік неден жасалады?
- Бесікте жатқан бала бар ма?
- Бесікке қатысты қандай салт-дәстүрлерді білесіңдер?
Түйінді ой
Қай заманда да адамзат алдындағы басты міндет — адал, білімді, еңбекқор ұрпақ тәрбиелеу. Бұл міндет әр халықта өз салт-дәстүрі арқылы жүзеге асады: ғасырлар бойы сыналып, сұрыпталған озық әдет-ғұрыптар жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыратын өмірлік сабақ қызметін атқарады.
Салт-дәстүр — тәрбиенің өзегі
Бала тәрбиесі тек мектеп қабырғасымен шектелмейді. Ананың бесік жырынан бастап, адамның өмір жолындағы әр кезеңде көріп-білген салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар оның көзқарасын, мінезін, талғамын қалыптастырады. Салт-дәстүр — атадан балаға жалғасатын мол мұра.
Әр ұлттың өзіне тән дәстүрі бар. Олардың пайда болуы мен қалыптасуы халықтың тұрмыс-тіршілігімен, әл-ауқатымен, өмір салтымен тығыз байланысты. Халық педагогикасында тұрмыстық ереже ретінде орныққан әдет-ғұрыптардың тәрбиелік мәні айрықша.
Халық тәрбиені ана құрсағындағы кезеңнен бастайды: іштегі сәбидің уақытында дүниеге келуі үшін үлкендер түрлі ырым-тыйымдарды сақтаған.
Оқушы зерттеген дәстүрлер: шілдехана, ат қою, бесікке салу
Шілдехана
Шілдехана — сәби дүниеге келгеннен кейін бір апта шамасында ана мен баланы күтіп-бағып, көңілін көтеру, қасына дастарқан жаю дәстүрі. Аймаққа қарай өту тәртібі әртүрлі болуы мүмкін.
Сол күні баланы шілде суына шомылдырып, суға сыңғырлаған тиын тастайды. Бұл — сәбиге денсаулықпен бірге береке тілеудің нышаны.
Есім беру (ат қою)
Ат қою рәсімі көбіне сөзі өтімді, өнегелі кісіге жүктеледі. Қазақ есімдерінің алуан түрлілігі — ұлт мәдениетінің бір көрінісі. Кейде «көз тимесін» деген ниетпен де ат таңдалған.
Таңдалған есім баланың құлағына үш рет сыбырлап айтылады.
Бесікке салу
Бесікке салу — шағын той. Қонақтар шашу, жоралғы, тартуымен келеді. Бөлеу ісі тәжірибелі әже не анаға тапсырылады. Бесік жабдығын көбіне кіндік шеше әкеледі.
- Баланы шомылдырып, қолданылған ыдыстарды отырғандарға бөліп беру дәстүрі бар.
- «Ит көйлек жүгірту»: тәтті толтырылған дорбаны иттің мойнына байлап, қуып жеткен балаға беру.
- «Тыштырма»: бесіктің түбегі тұрған тұстан ұсақ тоқаш өткізу ырымы.
Бесікте айтылатын бесік жыры баланың ой-қиялын тербетіп, мейірімділікті ұялатады.
Жаңа тақырып: қырқынан шығару
Баланың туғанына қырық күн толған соң қырқынан шығару рәсімі жасалады. Сәбиді ыдысқа қырық бір қасық су құйып шомылдырады. Рәсімге үлкен әжелер мен әйелдер қатысады, кәде беріледі, дастарқан жайылады.
Сәбидің қарын шашы алынып, өзінің киіміне матамен оралып сақталады. Бұл дәстүрдің астарында «сәби ширап, дыбыс пен құбылысты тани бастайды» деген өмірлік байқау бар. Яғни қырқынан шығару — баланың дені сау өсіп-жетілуіне арналған ақ тілек.
Көрініс мазмұны
Қырық күн өткен соң баланың шашы мен тырнағы алынып, аяқ баспайтын жерге көміледі. Қазақ танымында 40 саны киелі ұғымдардың бірі ретінде құрметтелген.
Бата мен тілек: ұрпаққа аманат сөз
Әженің тілегі
Әже үш тілегін айтып, суға үш қасықтан құяды:
Атаңа — ар бол,
Анаңа — нәр бол,
Жақсыға — жал бол,
Жаманға — зар бол,
Халқыңның қуанышы бол,
Жалпының жұбанышы бол.
Балалардың тілектері
- Батыр бол!
- Бай бол!
- Бақытты бол!
- Денсаулығың мықты болсын!
- Өмір жасың ұзақ болсын!
- Жолдасың Қыдыр болсын!
- Ел бастаған ер бол!
- Етті бол, епті бол!
- Ақылды бол!
- Еліңнің сәні бол!
Әже баланы шынықтырып, сылап-майлап бесікке бөлеуге кіріседі. Судағы күміс теңгені «күмістей жалтырап жүріңдер, жұғысты болсын» деп қыз балаларға үлестіреді.
Мақал-мәтел — тәрбие тұғыры
«Жақсы әдеп — жан сұлулығы» деген сөз бекер емес. Мақал-мәтел — халықтың қысқа да нұсқа тәрбие құралы, ұрпаққа қалдырған ой қазынасы.
Қорытынды кезеңінде мақал-мәтелдерді толықтыру және өзге тілге аудару сияқты тапсырмалар арқылы мағынаны терең түсіндіруге болады.
Тәрбиенің сабақтастығы: ұл мен қызға қойылған талап
«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» дегендей, ата-бабамыз бала тәрбиесін ерте жастан еңбекпен, жауапкершілікпен ұштастырған. Ұл баланы бес жасынан бастап атқа мінуге, мал бағуға, жер мен өсімдікті тануға, жұлдызға қарап бағыт белгілеуге үйреткен.
Әке баласына ақыл айтып, өмірге бейімдеп, есейген шағында енші беріп, өз алдына шаңырақ көтеруге дайындаған. Ел мүддесін қорғау — ер азаматтың борышы деп түсіндіріп, көкпар, бәйге, аударыспақ, теңге алу, күрес сияқты ұлттық ойындар арқылы шынықтырған.
«Қыз өссе — елдің көркі» деген ұғым қыз баланың сыртқы көрінісі мен киіну мәдениетін ішкі мәдениетпен байланыстырған. Қыз — болашақ ана, шаңырақтың береке-құты. Сондықтан төзімділікке, әдептілікке, сыпайылыққа баулу — тәрбиенің негізгі бағыты болған.
Салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпқа сүйенген тәрбие — адамгершілігі мол, сауатты, салмақты ұрпақ қалыптастырудың берік іргетасы.
Ән арқылы түйін: «Қазағымның дәстүрлері»
Сабақты қорытындылай келе, дәстүрдің қадірін ән арқылы сезіндіру — әсерлі тәсіл. Төмендегі мәтін бірге айтуға арналған:
Өлең мәтіні
Қайта оралған қазағымның бүгін дәстүрлері-ай,
Көптен күткен халқымыздың асыл арманы еді-ай.
Берекелі қазақ жері — ел мерекелі,
Дәстүрлерін мықты ұстаған қазағымның бұл ежелгі.
Шілдехана, бесік той,
Тұсаукесер, сүндет той — ай, шіркін-ай.
Құда түсу, сырға салу, беташарым-ай,
Алтыбақан аясында сұлу бойжеткен.
Қыз-бозбала кең даланы әнімен елді тербеткен.
Ер жігітке жарасады озып шықса бәйгеден,
Қыз балаға жарасады алқа, шашбау, сәукеле.
Жоғалмасын дәстүріміз, ұмытылмасын,
Ата-баба көзіндей қып сақтайық қазақ дәстүрін.